Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 122

Devanagari script

तथा चंद्रमसं देवं पादांगुष्ठेन लीलया । धर्षयामास वलवान्स्मयमानो गणेश्वरः

Transliteration

tathā caṃdramasaṃ devaṃ pādāṃguṣṭhena līlayā | dharṣayāmāsa valavānsmayamāno gaṇeśvaraḥ

Translation

اسی طرح مسکراتے ہوئے اس زورآور گنیشور نے پاؤں کے انگوٹھے سے گویا کھیل ہی کھیل میں چندر دیو کو ذلیل کر کے مغلوب کر دیا۔

Word by Word

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb: likewise)

• चन्द्रमसम्: the Moon
• चन्द्रमसम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चन्द्रमस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• देवम्: the god
• देवम्: Karma (Object-apposition/कर्म)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; चन्द्रमसम् इति विशेष्यस्य विशेषण/अप्पोजिशन

• पादाङ्गुष्ठेन: with the big toe
• पादाङ्गुष्ठेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पाद (प्रातिपदिक) + अङ्गुष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (पादस्य अङ्गुष्ठेन)

• लीलया: playfully
• लीलया: Karana (Manner/करण)
• Type: Noun
• Root: लीला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• धर्षयामास: he insulted/assailed
• धर्षयामास: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: धर्ष् (धातु)
• Form: लिट् (Periphrastic Perfect/परस्मैपद), प्रथमपुरुष, एकवचन

• बलवान्: powerful
• बलवान्: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बलवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (गणेश्वरः)

• स्मयमानः: smiling
• स्मयमानः: Karta (Agent-participle/कर्तृ)
• Type: Verb
• Root: स्मि (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present participle), परस्मैपद; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• गणेश्वरः: Gaṇeśvara
• गणेश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गणेश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Narrator (Purāṇic narrator within Prabhāsa-khaṇḍa context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Vastrāpatha-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Assembly of sages

Visual Art Cues

Scene: A smiling gaṇa-lord lightly presses or taps the Moon-god with his big toe, subduing him; Candra’s crescent and cool aura dim as attendants and sages watch in astonishment.

Characters & Entities

• Candra (Moon)
• Gaṇeśvara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Cosmic luminaries too are shown as powerless before the force that restores dharmic balance.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Vastrāpathakṣetra in the Prabhāsa-khaṇḍa narrative frame.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse is descriptive of a mythic confrontation.