Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 34

Devanagari script

यस्तत्र वसते देवि संयतात्मा समाहितः । त्रिकालमपि भुंजानो वायुभक्षसमो भवेत्

Transliteration

yastatra vasate devi saṃyatātmā samāhitaḥ | trikālamapi bhuṃjāno vāyubhakṣasamo bhavet

Translation

اے دیوی! جو وہاں ضبطِ نفس اور یکسوئی کے ساتھ رہتا ہے، تینوں وقت کھانا کھاتے ہوئے بھی گویا ہوا ہی سے پرورش پانے والا، نہایت پاکیزہ ہو جاتا ہے۔

Word by Word

• यः: who (he who)
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (relative pronoun)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (adverb of place)

• वसते: dwells/lives
• वसते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वस् (धातु)
• Form: लट्-लकार (present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• देवि: O Goddess
• देवि: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• संयतात्मा: self-controlled
• संयतात्मा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: संयत (कृदन्त-प्रातिपदिक; सम् + यम्) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (संयतः आत्मा यस्य)

• समाहितः: composed/collected (in mind)
• समाहितः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम् + आ + धा (धातु) → समाहित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• त्रिकालम्: the three times (of day)
• त्रिकालम्: Kala-adhikarana (Temporal extent/काल)
• Type: Noun
• Root: त्रि (प्रातिपदिक) + काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समासः (त्रयः कालाः)

• अपि: even/also
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अपेक्षा-अव्यय (particle: also/even)

• भुञ्जानः: eating/partaking
• भुञ्जानः: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: भुज् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• वायुभक्षसमः: equal to one who feeds on air
• वायुभक्षसमः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वायु (प्रातिपदिक) + भक्ष (प्रातिपदिक) + सम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (वायुः भक्षः यस्य) + उपमान-विशेषण ‘सम’

• भवेत्: would become
• भवेत्: Kriya (Result/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Śiva (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Devī (Pārvatī)

Visual Art Cues

Scene: A restrained sādhaka residing near the Prabhāsa shore/temple precinct, seated in meditation at dawn; simple meal taken with detachment; the sea-breeze symbolizing ‘vāyu-bhakṣa’ purity; distant silhouette of Somnātha shrine.

Characters & Entities

• Prabhāsa-kṣetra
• Devī
• Saṃyama (self-restraint)
• Samādhi-like absorption

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Life in a great tīrtha, when joined with discipline and collected mind, refines the body and mind toward ascetic purity.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsa-kṣetra is praised as a place where disciplined residence produces extraordinary purification.

What ritualistic prescription is mentioned?

The implied discipline is self-restraint (saṃyama) and mental steadiness (samādhāna) while dwelling in Prabhāsa; no specific mantra/dāna/snānā rule is stated.