Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 102

Devanagari script

अन्तर्धानं गतैर्नित्यं प्रभासं तु निषेव्यते । सप्तलोकेषु ये सन्ति सिद्धाः पातालवासिनः । प्रदक्षिणं ते कुर्वंति सोमेशं कालभैरवम्

Transliteration

antardhānaṃ gatairnityaṃ prabhāsaṃ tu niṣevyate | saptalokeṣu ye santi siddhāḥ pātālavāsinaḥ | pradakṣiṇaṃ te kurvaṃti someśaṃ kālabhairavam

Translation

جو ہمیشہ غیب میں رہ کر آتے جاتے ہیں وہ نِتّی پرَبھاس کی سیوا کرتے ہیں۔ ساتوں لوکوں میں پاتال کے واسی سِدھ بھی سومیش—کال بھیرَو—کی پرَدَکشِنا کرتے ہیں۔

Word by Word

• अन्तर्धानम्: into invisibility/hidden state
• अन्तर्धानम्: Adhikarana (Circumstance/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अन्तर्धान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन — Neuter, Accusative, Singular; क्रियाविशेषणवत् (अन्तर्धानं गत्वा इत्यर्थे) — adverbial accusative

• गतैः: by those who have gone
• गतैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: गम् (धातु) + क्त (कृदन्त) → गत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन — Masculine, Instrumental, Plural; कर्तृवाचक-विशेषण (सिद्धैः) — ‘by those who have gone’

• नित्यम्: always
• नित्यम्: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: नित्य (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभावेन क्रियाविशेषण — Indeclinable adverb ‘always’

• प्रभासम्: Prabhāsa (the sacred place)
• प्रभासम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रभास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन — Masculine, Accusative, Singular

• तु: indeed/but
• तु: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण/विरोधार्थक-निपात — particle ‘indeed/but’

• निषेव्यते: is resorted to/served
• निषेव्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि + सेव् (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (आत्मनेपद) — Present, 3rd person singular; Passive ‘is resorted to/served’

• सप्तलोकेषु: in the seven worlds
• सप्तलोकेषु: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सप्त + लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), बहुवचन — Masculine, Locative (7th), Plural

• ये: who
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन — Masculine, Nominative (1st), Plural; सम्बन्धक-यः-तद् — relative pronoun

• सन्ति: are
• सन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथमपुरुष, बहुवचन — Present, 3rd person plural

• सिद्धाः: Siddhas
• सिद्धाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सिद्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन — Masculine, Nominative, Plural

• पातालवासिनः: dwelling in Pātāla
• पातालवासिनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: पाताल + वासिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन — Masculine, Nominative, Plural; सिद्धाः इति विशेषण — adjective of ‘Siddhas’

• प्रदक्षिणम्: circumambulation
• प्रदक्षिणम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्र + दक्षिण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन — Neuter, Accusative, Singular; कर्मरूपेण — object ‘circumambulation’

• ते: they
• ते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन — Masculine, Nominative, Plural; अन्वादेश — ‘they’

• कुर्वन्ति: do/perform
• कुर्वन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथमपुरुष, बहुवचन — Present, 3rd person plural

• सोमेशम्: Someśa
• सोमेशम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सोम + ईश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन — Masculine, Accusative, Singular

• कालभैरवम्: Kālabhairava
• कालभैरवम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: काल + भैरव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन — Masculine, Accusative, Singular; सोमेशस्य विशेषण/अप्पोजिशन — appositional epithet

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) to the sages (contextual attribution within Māhātmya narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra; Someśa with Kālabhairava

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Prabhāsa-kṣetre adṛśya-siddhāḥ (antardhāna-gatāḥ) sañcaranti; pātāla-vāsinaḥ siddhāḥ saptalokānāṃ madhye’pi; te Someśaṃ Kālabhairavaṃ ca pradakṣiṇaṃ kurvanti—mandira-paridhiṃ divya-prabhāyāṃ paribhramanti; bhairavasya ugra-tejas, kintu rakṣaka-bhāvaḥ.

Characters & Entities

• Prabhāsa
• Siddhas
• Pātāla
• Someśa/Someśvara
• Kālabhairava
• Sapta-lokas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The sanctity of Prabhāsa is cosmic—beings across realms honor Someshvara, showing the power of devotion and circumambulation.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsa-kṣetra and the shrine of Someśvara/Kālabhairava.

What ritualistic prescription is mentioned?

Pradakṣiṇā (circumambulation) of Someshvara/Kālabhairava is explicitly described.