Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 42

Devanagari script

जलाहारा वायुभक्षाः पर्णाहाराश्च तापसाः । यथा स्थंडिलगा नित्यं ये चान्यनियमाः पृथक्

Transliteration

jalāhārā vāyubhakṣāḥ parṇāhārāśca tāpasāḥ | yathā sthaṃḍilagā nityaṃ ye cānyaniyamāḥ pṛthak

Translation

وہ تپسوی جو صرف پانی پر گزارا کرتے ہیں، جو گویا ہوا ہی کو غذا بناتے ہیں، یا پتے کھا کر جیتے ہیں؛ اسی طرح وہ جو ہمیشہ ننگی زمین پر لیٹتے ہیں—اور وہ بھی جو دوسرے جدا جدا نِیَم اختیار کرتے ہیں۔

Word by Word

• जलाहाराः: water-eaters (living on water)
• जलाहाराः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जल + आहार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), बहुवचन; तत्पुरुष (जलम् आहारः येषाम्/जलाहारः)

• वायुभक्षाः: air-eaters
• वायुभक्षाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वायु + भक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), बहुवचन; तत्पुरुष (वायुः भक्ष्यः येषाम्)

• पर्णाहाराः: leaf-eaters
• पर्णाहाराः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पर्ण + आहार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), बहुवचन; तत्पुरुष (पर्णम् आहारः येषाम्)

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक (conjunction)

• तापसाः: ascetics
• तापसाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तापस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), बहुवचन

• यथा: as/for example
• यथा: Sambandha-bodhaka (Comparative particle/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमान/प्रकारवाचक (as/just as)

• स्थण्डिलगाः: those who stay on bare ground
• स्थण्डिलगाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्थण्डिल + ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), बहुवचन; तत्पुरुष (स्थण्डिले गच्छन्ति/स्थण्डिलगाः = ground-dwellers)

• नित्यम्: always
• नित्यम्: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: नित्य (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

• ये: who (those who)
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), बहुवचन; सम्बन्धबोधक (relative pronoun)

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक (conjunction)

• अन्यनियमाः: other observances
• अन्यनियमाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अन्य + नियम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), बहुवचन; कर्मधारय (अन्ये नियमाः)

• पृथक्: separately
• पृथक्: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: पृथक् (अव्यय)
• Form: अव्यय; भेद/विभागवाचक (separately)

Speaker

Śiva

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa (ascetic precincts/āśramas)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A sequence-like tableau of ascetics in the Prabhāsa region: one drinking only water, one practicing prāṇa-based restraint (vayu-bhakṣa), one eating leaves, and one lying on bare earth; all calm, focused, and radiant with tapas.

Characters & Entities

• tāpasas (ascetics)
• niyamas (austerities)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma is supported by disciplined living; varied austerities are acknowledged as legitimate paths of tapas.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse sits within the Prācīna/Prabhāsa tīrtha praise, though it lists general tapas practices rather than a new site.

What ritualistic prescription is mentioned?

A catalogue of austerities: water-diet, breath-subsistence, leaf-diet, sleeping on bare ground, and other niyamas.