Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 14

Devanagari script

वृषतीर्थे महापुण्ये प्राचीकूलसमाश्रिते । निवृत्ते भारते युद्धे तस्मिंस्तीर्थे किरीटिना । प्रायश्चित्तं पुरा चीर्णं विष्णुना प्रेरितात्मना

Transliteration

vṛṣatīrthe mahāpuṇye prācīkūlasamāśrite | nivṛtte bhārate yuddhe tasmiṃstīrthe kirīṭinā | prāyaścittaṃ purā cīrṇaṃ viṣṇunā preritātmanā

Translation

پراچی کے کنارے واقع نہایت پُنیہ ورِش تیرتھ میں—بھارت کی جنگ ختم ہونے کے بعد—کریٹین (ارجن) نے، وشنو کی باطنی ترغیب سے، اسی تیرتھ پر پہلے کفّارہ ادا کیا تھا۔

Word by Word

• वृषतीर्थे: at the Vṛṣa-tīrtha
• वृषतीर्थे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वृषतीर्थ (प्रातिपदिक) = वृष + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (वृषस्य तीर्थम्)

• महापुण्ये: in the very holy (place)
• महापुण्ये: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: महापुण्य (प्रातिपदिक) = महा + पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; विशेषणम् (तीर्थे)

• प्राचीकूलसमाश्रिते: situated on the eastern bank
• प्राचीकूलसमाश्रिते: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: प्राचीकूलसमाश्रित (प्रातिपदिक) = प्राची + कूल + सम्-आ-श्रि (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle) ‘समाश्रित’; समासः—तत्पुरुष (प्राच्याः कूलम् समाश्रितम्)

• निवृत्ते: when (it) had ceased
• निवृत्ते: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: नि-√वृत् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; विशेषणम् (युद्धे)

• भारते: of the Bhārata (Mahābhārata)
• भारते: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: भारत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; विशेषणम् (युद्धे)

• युद्धे: in the war
• युद्धे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: युद्ध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• तस्मिन्: in that
• तस्मिन्: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; सर्वनाम

• तीर्थे: at the sacred ford
• तीर्थे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• किरीटिना: by the diademed one (Arjuna)
• किरीटिना: Kartr (Agent/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: किरीटिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन

• प्रायश्चित्तम्: expiation
• प्रायश्चित्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रायश्चित्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; कर्मपदम्

• पुरा: formerly
• पुरा: Adverbial (Kriyāviśeṣaṇa/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time)

• चीर्णम्: performed
• चीर्णम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: √चर् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त; (प्रायश्चित्तम्) विशेषणरूपेण—‘performed’

• विष्णुना: by Viṣṇu
• विष्णुना: Hetu/Instrument (Nimitta/करण)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• प्रेरितात्मना: whose mind was impelled (inspired)
• प्रेरितात्मना: Kartr (Agent/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: प्रेरितात्मन् (प्रातिपदिक) = प्र-√ईर्/√इर् (धातु) + णिच् + क्त (कृदन्त ‘प्रेरित’) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (प्रेरितः आत्मा यस्य/प्रेरित-आत्मा); विशेषणम् (किरीटिना)

Speaker

Narratorial voice (contextual praise within the Māhātmya; specific speaker not explicit in this verse)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Vṛṣa-tīrtha

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: A feminine interlocutor within the māhātmya frame

Visual Art Cues

Scene: Arjuna, still bearing the aura of battle, stands at a riverbank tīrtha (Vṛṣa-tīrtha) offering water and prayers; a subtle presence of Viṣṇu/Kṛṣṇa as inner guide is suggested—either as a faint divine figure or symbolic chakra light.

Characters & Entities

• Vṛṣa-tīrtha
• Prācī
• Kirīṭin (Arjuna)
• Viṣṇu
• Bhārata war

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even heroic dharma-bound actions can leave karmic residue; tīrtha-based prāyaścitta restores inner purity and social-spiritual order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Vṛṣa-tīrtha, located on the bank of Prācī within the Prabhāsa sacred landscape.

What ritualistic prescription is mentioned?

Prāyaścitta (expiatory observance) undertaken at the tīrtha, exemplified by Arjuna.