Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 2

Devanagari script

स्नात्वा तत्रैव विधिवच्छांडिल्यं यः प्रपूजयेत् । ऋषिपंचम्यां विधिना नारी चैव पतिव्रता । स्पृष्ट्वास्पृष्ट्वा विमुच्येत रजोदोषभयाद्ध्रुवम्

Transliteration

snātvā tatraiva vidhivacchāṃḍilyaṃ yaḥ prapūjayet | ṛṣipaṃcamyāṃ vidhinā nārī caiva pativratā | spṛṣṭvāspṛṣṭvā vimucyeta rajodoṣabhayāddhruvam

Translation

وہیں باقاعدہ طریقے سے غسل کر کے جو شاندِلیہ کی یَथاوِدھی پوجا کرے—تو رِشی پنچمی کے دن، جو پتِوْرتا عورت رسم کے مطابق عمل کرے، بار بار چھو کر پھر طہارت کرے تو یقیناً حیض سے متعلق ناپاکی کے خوف سے آزاد ہو جاتی ہے۔

Word by Word

• स्नात्वा: having bathed
• स्नात्वा: पूर्वकालक्रिया (Prior action)
• Type: Verb
• Root: स्ना (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), परस्मैपदी; ‘having bathed’

• तत्र: there
• तत्र: अधिकरण (Location)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय, देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb)

• एव: indeed/just
• एव: सम्बन्ध/निपात (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय, अवधारण (emphatic particle)

• विधिवत्: according to rule
• विधिवत्: क्रियाविशेषण (Manner)
• Type: Indeclinable
• Root: विधिवत् (अव्यय)
• Form: अव्यय, प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (manner adverb)

• शाण्डिल्यम्: (the deity/linga) Śāṇḍilya
• शाण्डिल्यम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: शाण्डिल्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति (Accusative), एकवचन

• यः: who
• यः: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति (Nominative), एकवचन; सम्बन्धबोधक (relative pronoun)

• प्रपूजयेत्: should worship
• प्रपूजयेत्: क्रिया (Action)
• Type: Verb
• Root: पूज् (धातु) + प्र (उपसर्ग)
• Form: विधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• ऋषिपञ्चम्याम्: on Ṛṣi-pañcamī
• ऋषिपञ्चम्याम्: अधिकरण (Time)
• Type: Noun
• Root: ऋषि (प्रातिपदिक) + पञ्चमी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति (Locative), एकवचन; तिथिवाचक (on the fifth day called Ṛṣi-pañcamī)

• विधिना: by the prescribed rite
• विधिना: करण (Instrument/Means)
• Type: Noun
• Root: विधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति (Instrumental), एकवचन

• नारी: a woman
• नारी: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: नारी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति (Nominative), एकवचन

• च: and
• च: सम्बन्ध/निपात (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चय (conjunction)

• एव: indeed
• एव: सम्बन्ध/निपात (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय, अवधारण (emphatic particle)

• पतिव्रता: devoted to her husband
• पतिव्रता: कर्तृविशेषण (Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पतिव्रता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति (Nominative), एकवचन; विशेषण (qualifying ‘नारी’)

• स्पृष्ट्वा: having touched
• स्पृष्ट्वा: पूर्वकालक्रिया (Prior action)
• Type: Verb
• Root: स्पृश् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), परस्मैपदी; ‘having touched’

• अस्पृष्ट्वा: without touching
• अस्पृष्ट्वा: पूर्वकालक्रिया (Prior action)
• Type: Verb
• Root: स्पृश् (धातु) + अ (निषेध)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund) with negation; ‘without touching’

• विमुच्येत: would be freed
• विमुच्येत: क्रिया (Result)
• Type: Verb
• Root: मुच् (धातु) + वि (उपसर्ग)
• Form: विधिलिङ् (optative), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• रजःदोषभयात्: from fear of menstrual impurity
• रजःदोषभयात्: अपादान (Cause/Source)
• Type: Noun
• Root: रजस् (प्रातिपदिक) + दोष (प्रातिपदिक) + भय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (भय), पञ्चमी विभक्ति (Ablative), एकवचन; हेत्वर्थ (from fear of the fault of menses)

• ध्रुवम्: certainly
• ध्रुवम्: क्रियाविशेषण (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: ध्रुव (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभावेन प्रयुक्तम्; क्रियाविशेषण (certainly/assuredly)

Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Śāṇḍilyā-vāpī (at Nārāyaṇa-tīrtha)

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Mahādevī (Pārvatī)

Visual Art Cues

Scene: At a carved stepwell, a pativratā woman on Ṛṣi-pañcamī bathes and offers flowers/water to a sage-icon of Śāṇḍilya; attendants hold vessels; repeated ritual touching and rinsing is depicted as careful, reverent action.

Characters & Entities

• Śāṇḍilya
• Ṛṣi-pañcamī
• Nārāyaṇa-tīrtha
• Śāṇḍilyā vāpī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Ritual purity and disciplined observance (vrata) are portrayed as means to remove fear and restore confidence in dharmic life.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The bathing-place and worship context tied to Nārāyaṇa-tīrtha and the Śāṇḍilyā vāpī (associated with Śāṇḍilya).

What ritualistic prescription is mentioned?

Snāna at the site, vidhivat worship of Śāṇḍilya, and observance of Ṛṣi-pañcamī with prescribed rite, aimed at alleviating rajas-doṣa related fear.