Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 11

Devanagari script

ईश्वर उवाच । शृणु देवि यथावृत्तमाश्चर्यं तत्र वै पुरा । मृगयूथं सुसन्त्रस्तं लुब्धकैः परिपीडितम् । प्रविष्टं कर्दमाले तु सद्यो मानुषतां गतम्

Transliteration

īśvara uvāca | śṛṇu devi yathāvṛttamāścaryaṃ tatra vai purā | mṛgayūthaṃ susantrastaṃ lubdhakaiḥ paripīḍitam | praviṣṭaṃ kardamāle tu sadyo mānuṣatāṃ gatam

Translation

اِیشور نے فرمایا: اے دیوی! سنو، وہاں قدیم زمانے میں ایک عجیب واقعہ ہوا۔ شکاریوں کے ستائے ہوئے اور سخت خوف زدہ ہرنوں کا ایک ریوڑ کَردَمالا میں داخل ہوا اور فوراً انسانیت کو پہنچ گیا۔

Word by Word

• ईश्वरः: Īśvara (Lord)
• ईश्वरः: Karta (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Speech act/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (perfect); परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन

• शृणु: listen
• शृणु: Kriya (Command/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: लोट्-लकार (imperative); परस्मैपद; मध्यमपुरुष (2nd), एकवचन

• देवि: O goddess
• देवि: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; सम्बोधन, एकवचन

• यथा: as
• यथा: Sambandha (Manner marker)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (as/how)

• वृत्तम्: what happened
• वृत्तम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वृत्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; √वृत्)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; ‘शृणु’ इत्यस्य कर्म

• आश्चर्यम्: a wonder
• आश्चर्यम्: Karman (Object complement/कर्म)
• Type: Noun
• Root: आश्चर्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; ‘वृत्तम्’ इत्यस्य विशेषण (appositional)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: अव्यय; निश्चयार्थक निपात (emphatic particle)

• पुरा: formerly
• पुरा: Adhikarana (Time/कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक (adverb of time: formerly)

• मृगयूथम्: a herd of deer
• मृगयूथम्: Karman/Topic (Described entity)
• Type: Noun
• Root: मृग + यूथ (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (मृगाणां यूथम्); नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; वर्ण्य-विषय (topic)

• सुसन्त्रस्तम्: very frightened
• सुसन्त्रस्तम्: Karman (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सु + सन्त्रस्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; √त्रस्)
• Form: अव्ययीभाव (सु- उपसर्गवत्); क्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘मृगयूथम्’ इत्यस्य विशेषण

• लुब्धकैः: by hunters
• लुब्धकैः: Kartr (Agent in passive/कर्तृ)
• Type: Noun
• Root: लुब्धक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया, बहुवचन

• परिपीडितम्: tormented/harassed
• परिपीडितम्: Karman (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: परि + पीड् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘मृगयूथम्’ इत्यस्य विशेषण; कर्मणि प्रयोग (passive sense)

• प्रविष्टम्: entered
• प्रविष्टम्: Karman (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: प्र + विश् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘मृगयूथम्’ इत्यस्य विशेषण

• कर्दमाले: into a muddy place/pit
• कर्दमाले: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कर्दम + आलय (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (कर्दमस्य आलयः); पुंलिङ्ग; सप्तमी, एकवचन

• तु: and then/indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; विरोध/विशेषार्थक (but/indeed)

• सद्यः: immediately
• सद्यः: Adhikarana (Time/कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: सद्यः (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक (immediately)

• मानुषताम्: human state
• मानुषताम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मानुषता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; ‘गतम्’ इत्यस्य कर्म (state attained)

• गतम्: having attained
• गतम्: Kriya (Resultant state)
• Type: Adjective
• Root: गम् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘मृगयूथम्’ इत्यस्य विशेषण; ‘मानुषताम्’ इत्यस्य सह कर्मसंबन्ध (having attained)

Speaker

Śiva (Īśvara)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kardamālā (sub-tīrtha of Prabhāsa)

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Devī (Pārvatī)

Visual Art Cues

Scene: A terrified herd of deer, chased by hunters, plunges into a muddy sacred waterbody called Kardamālā; immediately they emerge as human beings, radiant and bewildered, while Śiva narrates the marvel to Devī.

Characters & Entities

• Śiva (Īśvara)
• Pārvatī (Devi)
• Kardamālā
• Hunters (lubdhaka)
• Deer herd (mṛga-yūtha)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The tīrtha’s sanctity is so potent that mere contact can cause immediate spiritual and existential upliftment.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kardamālā-tīrtha in Prabhāsakṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct prescription here; it introduces a narrative illustrating the tīrtha’s extraordinary power.