Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 4

Devanagari script

क्षेत्राणामादिक्षेत्रं तु वैष्णवं तद्विदुर्बुधाः । तिस्रः कोट्यर्द्धकोटिश्च तीर्थानां प्रवराणि च

Transliteration

kṣetrāṇāmādikṣetraṃ tu vaiṣṇavaṃ tadvidurbudhāḥ | tisraḥ koṭyarddhakoṭiśca tīrthānāṃ pravarāṇi ca

Translation

دانشمند لوگ اس ویشنو دھام کو سب کشتروں میں آدی کشترا جانتے ہیں۔ یہاں تیرتھوں کے برتر مقام—تین کروڑ اور اس کے علاوہ آدھا کروڑ—موجود ہیں۔

Word by Word

• क्षेत्राणाम्: of (all) sacred fields
• क्षेत्राणाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी, बहुवचन

• आदिक्षेत्रम्: the primordial sacred field
• आदिक्षेत्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: आदि + क्षेत्र (प्रातिपदिक-द्वय)
• Form: तत्पुरुष-समास (आदि-क्षेत्र = “prime/original kṣetra”); नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• तु: indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (emphasis/contrast)

• वैष्णवम्: Vaiṣṇava, pertaining to Viṣṇu
• वैष्णवम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वैष्णव (प्रातिपदिक)
• Form: विशेषण; नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (agreeing with आदिक्षेत्रम्)

• तत्: that
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन (object of विदुः)

• विदुः: know
• विदुः: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: विद् (धातु)
• Form: लिट् (perfect); प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• बुधाः: the wise
• बुधाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बुध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, बहुवचन

• तिस्रः: three
• तिस्रः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: संख्यावाचक-विशेषण; स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा, बहुवचन (agreeing with कोट्यः understood)

• कोटि: a crore
• कोटि: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कोटि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन (used as numeral unit; coordinated with अर्द्धकोटिः)

• अर्द्धकोटिः: half a crore
• अर्द्धकोटिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अर्द्ध + कोटि (प्रातिपदिक-द्वय)
• Form: तत्पुरुष-समास (अर्द्ध-कोटि = “half-crore”); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• तीर्थानाम्: of pilgrimage-places
• तीर्थानाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी, बहुवचन

• प्रवराणि: excellent, foremost
• प्रवराणि: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रवर (प्रातिपदिक)
• Form: विशेषण; नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा, बहुवचन (agreeing with (तीर्थाणि) implied)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A visionary map-like tableau of Prabhāsa-kṣetra radiating as the ‘first kṣetra’, with countless tīrtha-emblems (ghāṭas, kuṇḍas, liṅgas, cakras) orbiting it like stars; sages gesture in affirmation.

Characters & Entities

• Vaiṣṇava kṣetra
• Tīrthas
• Prabhāsa-kṣetra (context)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Prabhāsa is portrayed as a supreme pilgrimage hub—an archetypal kṣetra where countless sacred crossings converge.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Vaiṣṇava Ādikṣetra within Prabhāsa-kṣetra, presented as containing innumerable foremost tīrthas.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite; it functions as a proclamation of the place’s unmatched tīrtha-density and merit.