Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 1

Devanagari script

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि कालमेघेति विश्रुतम् । तस्मात्तं पूर्वदिग्भागे क्षेत्रपं लिंगरूपिणम्

Transliteration

īśvara uvāca | tato gacchenmahādevi kālamegheti viśrutam | tasmāttaṃ pūrvadigbhāge kṣetrapaṃ liṃgarūpiṇam

Translation

ایشور نے فرمایا: اے مہادیوی! پھر ‘کال میگھ’ کے نام سے مشہور مقام کی طرف جانا چاہیے؛ وہاں مشرقی سمت میں کھیتر کا نگہبان لِنگ روپ میں موجود ہے۔

Word by Word

• ईश्वरः: Īśvara
• ईश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• ततः: then
• ततः: Kala (Sequence/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; तदनन्तरम् (then/thereafter)

• गच्छेत्: should go
• गच्छेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• महादेवि: O great goddess
• महादेवि: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महादेवी (प्रातिपदिक; महा + देवी)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन

• कालमेघ: Kālamegha (place/name)
• कालमेघ: Karma (Goal/Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: काल-मेघ (प्रातिपदिक; काल + मेघ)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; स्थाननाम

• इति: thus
• इति: Sambandha (Naming marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; उद्धरण/नामनिर्देश (quotative)

• विश्रुतम्: well-known
• विश्रुतम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि-श्रु (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; ‘प्रसिद्धम्’

• तस्मात्: from that (place)
• तस्मात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन

• तम्: that (one)
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; सर्वनाम

• पूर्वदिग्भागे: in the eastern quarter
• पूर्वदिग्भागे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पूर्व-दिक्-भाग (प्रातिपदिक; पूर्व + दिक् + भाग)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन; ‘पूर्वायां दिशि भागे’

• क्षेत्रपम्: guardian of the sacred field
• क्षेत्रपम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्रप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• लिङ्गरूपिणम्: in liṅga-form
• लिङ्गरूपिणम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: लिङ्ग-रूपिन् (प्रातिपदिक; लिङ्ग + रूपिन्)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; ‘लिङ्गरूपः’ इति (having the form of a liṅga)

Speaker

Śiva (Īśvara)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kālamegha

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Mahādevī (Pārvatī)

Visual Art Cues

Scene: Śiva (Īśvara) instructs Devī; the scene shifts to an eastern-quarter shrine where a dark, rain-cloud-hued aura (kālamegha) surrounds a kṣetrapāla liṅga, with boundary markers and protective symbolism.

Characters & Entities

• Devī
• Kālamegha
• Kṣetrapa (Kṣetrapāla)
• Liṅga
• Prabhāsa-kṣetra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The tīrtha-landscape is protected and sacralized by a kṣetrapāla; approaching such guardians is part of reverent pilgrimage conduct.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kālamegha, identified as a liṅga-form kṣetrapāla within Prabhāsa-kṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

A directional pilgrimage instruction is given: go to Kālamegha and recognize/worship the kṣetrapāla in liṅga form.