Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 2

Devanagari script

ब्रह्मेश्वरेति नामाढ्यं ब्राह्मणैश्च प्रतिष्ठितम् । ऋषितोयाजले स्नात्वा तल्लिंगं यः प्रपूजयेत् । स भवेद्वेदविद्विप्रो जाड्यभावविवर्जितः

Transliteration

brahmeśvareti nāmāḍhyaṃ brāhmaṇaiśca pratiṣṭhitam | ṛṣitoyājale snātvā talliṃgaṃ yaḥ prapūjayet | sa bhavedvedavidvipro jāḍyabhāvavivarjitaḥ

Translation

یہ ‘برہمیشر’ کے نام سے مشہور ہے اور برہمنوں نے اسے قائم کیا۔ ‘رِشی تویہ’ کے پانی میں اشنان کرکے جو کوئی اُس لِنگ کی پوری عقیدت سے پوجا کرے، وہ وید کا جاننے والا برہمن بن جاتا ہے اور سستی و جہالت سے پاک ہو جاتا ہے۔

Word by Word

• ब्रह्मेश्वर: Brahmeśvara
• ब्रह्मेश्वर: Apposition (संज्ञा)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन (संज्ञा-रूपेण); कर्मधारय (ब्रह्मा-ईश्वरः)

• इति: thus
• इति: Discourse marker (इति)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उक्त्यर्थक-अव्यय (quotative particle)

• नामाढ्यम्: renowned by name
• नामाढ्यम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नामन् + आढ्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (नाम्ना आढ्यम् = ‘rich in name/renowned’); विशेषण (to लिङ्गम्, understood)

• ब्राह्मणैः: by Brahmins
• ब्राह्मणैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन

• च: and
• च: Connector (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• प्रतिष्ठितम्: established
• प्रतिष्ठितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र + स्था (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (to लिङ्गम्, understood)

• ऋषितोयाजले: in the water called Ṛṣitoya
• ऋषितोयाजले: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ऋषि + तोय + जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन; कर्मधारय/समाहार-द्वन्द्वाभास (तोय=जल); अर्थतः ‘ऋषितोय’ इति संज्ञा-जलम्

• स्नात्वा: having bathed
• स्नात्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: स्ना (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive)

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन; विशेषण (to लिङ्गम्)

• लिङ्गम्: liṅga
• लिङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन; सम्बन्धक (relative pronoun)

• प्रपूजयेत्: should worship
• प्रपूजयेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + पूज् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन

• भवेत्: would become
• भवेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• वेदविद्: knower of the Veda
• वेदविद्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वेद + विद् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन; उपपद-तत्पुरुष (वेदं वेत्ति इति) विशेषण (to विप्रः)

• विप्रः: a learned Brahmin
• विप्रः: Karta (Subject complement/कर्ता-विशेष्य)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन

• जाड्यभावविवर्जितः: free from dullness/ignorance
• जाड्यभावविवर्जितः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जाड्य + भाव + वि + वर्जित (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन; तत्पुरुष (जाड्यभावेन विवर्जितः) विशेषण (to सः/विप्रः)

Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Brahmeśvara

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Mahādevī (Pārvatī)

Visual Art Cues

Scene: Brāhmaṇas consecrate a liṅga named Brahmeśvara; a pilgrim bathes in Ṛṣitoya and then offers flowers, bilva, water, and lamps to the liṅga; a subtle halo suggests awakening of veda-buddhi and removal of dullness.

Characters & Entities

• Brahmeśvara
• Brāhmaṇas
• Ṛṣitoya (water/tīrtha)
• Liṅga
• Veda

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purification (snāna) joined with reverent worship (pūjā) at a consecrated liṅga leads to clarity, learning, and dhārmic refinement.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Brahmeśvara Liṅga and the Ṛṣitoya water-source/tīrtha in Prabhāsakṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

Bathe in Ṛṣitoya water (snāna) and then worship (pūjā) the Brahmeśvara Liṅga.