Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 2

Devanagari script

तस्यां त्रिनेत्रा मत्स्याः स्युर्नित्यमांभसिकाः प्रिये । कलौयुगेऽपि दृश्यंते सत्यंसत्यं मयोदितम्

Transliteration

tasyāṃ trinetrā matsyāḥ syurnityamāṃbhasikāḥ priye | kalauyuge'pi dṛśyaṃte satyaṃsatyaṃ mayoditam

Translation

اے پیاری، اس ندی میں تین آنکھوں والی مچھلیاں ہیں جو ہمیشہ پانی میں رہتی ہیں۔ کلی یُگ میں بھی وہ دیکھی جاتی ہیں—یہ سچ ہے، سچ، جیسا کہ میں نے کہا۔

Word by Word

• तस्याम्: in that (river/place)
• तस्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (Singular)

• त्रिनेत्राः: three-eyed
• त्रिनेत्राः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रि + नेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (Plural); विशेषण (qualifier) मत्स्याः

• मत्स्याः: fishes
• मत्स्याः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मत्स्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (Plural)

• स्युः: would be / are said to be
• स्युः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथम-पुरुष (3rd person), बहुवचन (Plural), परस्मैपद

• नित्यम्: always
• नित्यम्: Adhikarana/Desha-Kala (Time circumstance)
• Type: Indeclinable
• Root: नित्य (प्रातिपदिक/अव्ययीभावप्रयोग)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

• आम्भसिकाः: watery; living in water
• आम्भसिकाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आम्भसिक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (Plural); विशेषण (qualifier) मत्स्याः

• प्रिये: O beloved
• प्रिये: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: प्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन (Singular)

• कलौ: in Kali (age)
• कलौ: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कलि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (Singular)

• युगे: in the age
• युगे: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: युग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (Singular)

• अपि: even; also
• अपि: Sambandha (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/समुच्चयार्थक (particle: even/also)

• दृश्यन्ते: are seen; appear
• दृश्यन्ते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष (3rd person), बहुवचन (Plural), आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोग (passive sense)

• सत्यम्: truly
• सत्यम्: Sambandha (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: सत्य (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् प्रयोग (indeclinable usage as emphatic assertion)

• सत्यम्: indeed truly
• सत्यम्: Sambandha (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: सत्य (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् प्रयोग; पुनरुक्ति (repetition for emphasis)

• मया: by me
• मया: Kartr-karana (Agent/instrument marker)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तम-पुरुष-सर्वनाम, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन (Singular)

• उदितम्: spoken; said
• उदितम्: Karma (Predicate complement)
• Type: Adjective
• Root: वद् (धातु) + क्त (प्रत्यय) → उदित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom/Acc), एकवचन (Singular); ‘वचनम्’ इति अध्याहार्य (elliptic)

Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gaṅgā (Tripathagā) of Prabhāsa

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Priye/Mahādevī (Pārvatī)

Visual Art Cues

Scene: Clear river waters revealing fish with three eyes; pilgrims and sages watch in awe; Śiva’s words hover as a truth-seal, suggesting the tīrtha’s living sanctity.

Characters & Entities

• Gaṅgā
• Trinetrā matsyāḥ (three-eyed fish)
• Kali-yuga

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha is authenticated by enduring sacred signs; divine wonder persists even in Kali-yuga.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Tripathagā Gaṅgā tīrtha near Saṅgāleśvara in Prabhāsa Kṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite here; the verse emphasizes the tīrtha’s marvel as an assurance of its sanctity.