Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 11

Devanagari script

गंगायां भास्करे क्षेत्रे मातापित्रोर्गुरौ मृते । आधाने सोमपाने च वपनं सप्तसु स्मृतम्

Transliteration

gaṃgāyāṃ bhāskare kṣetre mātāpitrorgurau mṛte | ādhāne somapāne ca vapanaṃ saptasu smṛtam

Translation

گنگا میں، بھاسکر-کشیتر میں، ماں یا باپ یا گرو کے انتقال پر، آدھان (مقدس آگنی کی پرتِشٹھا) کے وقت، اور سوم پان کے یَجْن میں—ان سات مواقع پر وپن (بال مونڈنا) مناسب بتایا گیا ہے۔

Word by Word

• गङ्गायाम्: in the Ganga
• गङ्गायाम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: गङ्गा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन

• भास्करे: in Bhāskara (place/name)
• भास्करे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भास्कर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन

• क्षेत्रे: in the sacred field/region
• क्षेत्रे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन

• मातापित्रोः: of mother and father
• मातापित्रोः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: माता (प्रातिपदिक) + पितृ (प्रातिपदिक)
• Form: द्वन्द्व-समास, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/सम्बन्ध), द्विवचन

• गुरौ: when/with the teacher
• गुरौ: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: गुरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन

• मृते: dead; upon death
• मृते: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मृ (धातु) → मृत (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; ‘गुरौ’ इत्यस्य विशेषणम्

• आधाने: at the rite of conception/impregnation (ādhāna)
• आधाने: Adhikarana (Occasion/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: आधान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन

• सोमपाने: at the drinking of soma
• सोमपाने: Adhikarana (Occasion/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सोम (प्रातिपदिक) + पान (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (षष्ठी/कर्मधारय-भाव: ‘सोमस्य पानम्’), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Samuccaya (Coordination/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• वपनम्: shaving/tonsure
• वपनम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वपन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/कर्ता-प्रातिपदिक), एकवचन

• सप्तसु: in seven (occasions)
• सप्तसु: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: सप्तन् (प्रातिपदिक)
• Form: संख्यावाचक, सप्तमी-विभक्ति (Locative/अधिकरण), बहुवचन; ‘(अवस्थासु/कालेषु)’ इत्यध्याहारः

• स्मृतम्: is prescribed/declared
• स्मृतम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; भावे/कर्मणि प्रयोगः—‘स्मृतम्’ = ‘is prescribed/remembered’

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) to the sages (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gaṅgā; Bhāskara-kṣetra (Sūrya-kṣetra)

Type: river

Skanda Dialogue

Listener: Continuing addressee

Visual Art Cues

Scene: A montage-like ritual tableau: a pilgrim at Gaṅgā with shaved head; a Sūrya shrine labeled Bhāskara-kṣetra; mourners after a guru/parent’s death; a sacred fire being established (ādhāna); and a Soma-yāga scene with priests.

Characters & Entities

• Gaṅgā
• Bhāskara-kṣetra
• Mother
• Father
• Guru
• Ādhāna (Vedic rite)
• Soma rite

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Ritual acts like shaving become dharmic markers when aligned with life-transitions, ancestral duty, and Vedic consecrations.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Gaṅgā and Bhāskara-kṣetra are highlighted as contexts where prescribed purification rites are especially fitting.

What ritualistic prescription is mentioned?

Vapana (shaving) is prescribed on seven occasions, including pilgrimage contexts and major saṃskāra/śrauta rites.