Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 9

Devanagari script

जातिस्मराः पक्षिणश्च व्याजह्रुर्मानुषीं गिरम् । गंधर्वकिंनरयुगैः सिद्धविद्याधरोरगैः

Transliteration

jātismarāḥ pakṣiṇaśca vyājahrurmānuṣīṃ giram | gaṃdharvakiṃnarayugaiḥ siddhavidyādharoragaiḥ

Translation

وہاں ایسے پرندے بھی تھے جنہیں پچھلے جنموں کی یاد تھی، جو انسانی زبان میں بولتے تھے؛ اور وہاں گندھرو اور کنّروں کے جوڑے، نیز سدھ، ودیادھر اور ناگ بھی آتے جاتے تھے۔

Word by Word

• जातिस्मराः: remembering former births
• जातिस्मराः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: जाति (प्रातिपदिक) + स्मर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (जातिं स्मरन्ति इति)

• पक्षिणः: birds
• पक्षिणः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पक्षिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्

• च: and
• च: Sambandha/Conjunction (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयार्थकः

• व्याजह्रुः: uttered, spoke forth
• व्याजह्रुः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + आ√हृ (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (परस्मैपदम्, perfect); प्रथम-पुरुषः, बहुवचनम्; धातुः: आ√हृ ‘to utter/bring forth’ (वि-उपसर्गेण)

• मानुषीम्: human
• मानुषीम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: मानुषी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्

• गिरम्: speech, voice
• गिरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: गिर् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• गन्धर्वकिंनरयुगैः: with pairs of gandharvas and kiṃnaras
• गन्धर्वकिंनरयुगैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: गन्धर्व (प्रातिपदिक) + किंनर (प्रातिपदिक) + युग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (करण), बहुवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (गन्धर्व-किंनरयोः युगानि)

• सिद्धविद्याधरोरगैः: with siddhas, vidyādharas, and serpents
• सिद्धविद्याधरोरगैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: सिद्ध (प्रातिपदिक) + विद्याधर (प्रातिपदिक) + उरग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (करण), बहुवचनम्; समाहार-द्वन्द्वः (सिद्ध-विद्याधर-उरग-समूहः)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A luminous grove near sacred waters where birds speak like humans, suggesting jāti-smaraṇa; above and around, paired Gandharvas and Kiṃnaras hover with garlands; Siddhas and Vidyādharas appear in the sky; Nāgas are hinted near water or beneath lotuses.

Characters & Entities

• Prabhāsa-kṣetra
• Gandharva
• Kiṃnara
• Siddha
• Vidyādhara
• Nāga

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A great tīrtha is a liminal realm where higher beings gather and extraordinary signs appear, indicating intensified spiritual potency.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsa-kṣetra, depicted as a sacred domain visited by celestial and semi-divine communities.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit prescription; the verse establishes the exceptional sanctity of the place through miraculous and celestial presence.