Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 84

Devanagari script

पञ्चाङ्गानि पुराणस्य चाख्यानमितरत्स्मृतम् । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुवंशचरितं पुराणं पञ्चलक्षणम्

Transliteration

pañcāṅgāni purāṇasya cākhyānamitaratsmṛtam | sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca | vaṃśānuvaṃśacaritaṃ purāṇaṃ pañcalakṣaṇam

Translation

پوران کے پانچ اَنگ ہیں؛ اس کے سوا جو کچھ حکایت ہے وہ ضمنی سمجھی جاتی ہے۔ سَرج، پرتی سَرج، نسب نامے، منونتر، اور خاندانوں کے اندر خاندانوں کے حالات—یہی پوران کی پانچ علامتیں ہیں۔

Word by Word

• पञ्चाङ्गानि: five parts/limbs
• पञ्चाङ्गानि: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पञ्च (संख्या-प्रातिपदिक) + अङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; द्विगु-समासः (पञ्च अङ्गानि)

• पुराणस्य: of the Purāṇa
• पुराणस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पुराण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• आख्यानम्: narrative, account
• आख्यानम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आख्यान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• इतरत्: other, additional
• इतरत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इतर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘आख्यानम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• स्मृतम्: is remembered/considered
• स्मृतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: स्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त-प्रत्यय), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘आख्यानम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• सर्गः: creation
• सर्गः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• प्रतिसर्गः: re-creation
• प्रतिसर्गः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रतिसर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• वंशः: lineage, dynasty
• वंशः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वंश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• मन्वन्तराणि: Manu-periods
• मन्वन्तराणि: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मन्वन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• वंश-अनुवंश-चरितम्: accounts of lineages and sub-lineages
• वंश-अनुवंश-चरितम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वंश (प्रातिपदिक) + अनुवंश (प्रातिपदिक) + चरित (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; इतरेतर-द्वन्द्वः (वंशः च अनुवंशः च तयोः चरितम्)

• पुराणम्: a Purāṇa
• पुराणम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुराण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• पञ्चलक्षणम्: having five characteristics
• पञ्चलक्षणम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्च (संख्या-प्रातिपदिक) + लक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समासः (पञ्च लक्षणानि यस्य) — ‘पुराणम्’ इत्यस्य विशेषणम्

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) to the sages (deduced)

Characters & Entities

• Purāṇa
• sarga
• pratisarga
• manvantara
• vaṃśa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It teaches how Purāṇas preserve sacred memory—cosmic origins and dharmic history—through a structured fivefold framework.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsa Kṣetra frames the discourse, but this verse itself defines Purāṇic features rather than praising a particular tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; this is a technical definition of Purāṇic composition.