Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 11

Devanagari script

पञ्चाग्निसाधना ग्रीष्मे नियता ब्रह्मचारिणः । बहून्वर्षगणान्विप्रा जराग्रस्तास्तदाऽभवन्

Transliteration

pañcāgnisādhanā grīṣme niyatā brahmacāriṇaḥ | bahūnvarṣagaṇānviprā jarāgrastāstadā'bhavan

Translation

گرمیوں میں وہ ضبطِ نفس والے برہماچاری بن کر پانچ آگنیوں کی سادھنا کرتے رہے؛ بہت سے برس گزرنے کے بعد وہ برہمن رشی تب بڑھاپے کی گرفت میں آ گئے۔

Word by Word

• पञ्चाग्निसाधनाः: practising the five-fire austerity
• पञ्चाग्निसाधनाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: पञ्च + अग्नि + साधन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; द्विगु-तत्पुरुष-प्रायः: पञ्च अग्नयः यस्य साधनम्/साधना (practice of five fires)

• ग्रीष्मे: in summer
• ग्रीष्मे: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ग्रीष्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th case), एकवचन; ऋतुवाचक

• नियताः: disciplined
• नियताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: नि-यम् (धातु) → नियत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृत् (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; 'restrained/observant'

• ब्रह्मचारिणः: brahmacārins, celibate students
• ब्रह्मचारिणः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्म + चारिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: ब्रह्मणि/ब्रह्मस्य चारिन् (celibate student)

• बहून्: many
• बहून्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: बहु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd case), बहुवचन; विशेषणम्

• वर्षगणान्: groups of years
• वर्षगणान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वर्ष + गण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: वर्षाणां गणाः (groups of years)

• विप्राः: brāhmaṇas
• विप्राः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• जराग्रस्ताः: afflicted by old age
• जराग्रस्ताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: जरा + ग्रस्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तृतीया/षष्ठी-तत्पुरुष-प्रयोगः: जरया ग्रस्ताः (afflicted by old age)

• तदा: then
• तदा: Kāla (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time)

• अभवन्: they became
• अभवन्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लङ् (imperfect/past), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन; परस्मैपदम्

Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra (Somnātha region)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Varavarṇinī (a addressed lady; likely Pārvatī/Devī in a Śaiva dialogue frame)

Visual Art Cues

Scene: A circle of aged brāhmaṇa sages performing pañcāgni-sādhana in blazing summer: four fires around, the sun overhead as the fifth; their bodies lean with age, faces serene, matted hair, deer-skins, water pots, and rosaries; the sandy coastal Prabhāsa landscape hinted in the distance.

Characters & Entities

• Ṛṣis (Vipras)
• Pañcāgni-sādhana
• Brahmacarya
• Prabhāsa Kṣetra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True seeking endures time itself; prolonged tapas and brahmacarya are presented as vehicles for attaining divine grace at a tīrtha.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsa Kṣetra, as the setting where severe pañcāgni austerities are undertaken for Śiva.

What ritualistic prescription is mentioned?

Pañcāgni-sādhana in summer and disciplined brahmacarya are explicitly mentioned.