Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 11

Devanagari script

पायसं मधुसंमिश्रं भक्ष्यभोज्यैः समन्वितम् । शेषनागं समुद्दिश्य विप्रं यस्तत्र भोजयेत् । कोटिभोज्यं कृतं तेन जायते नात्र संशयः

Transliteration

pāyasaṃ madhusaṃmiśraṃ bhakṣyabhojyaiḥ samanvitam | śeṣanāgaṃ samuddiśya vipraṃ yastatra bhojayet | koṭibhojyaṃ kṛtaṃ tena jāyate nātra saṃśayaḥ

Translation

جو وہاں شیش ناگ کے نام پر شہد ملا پائَس اور طرح طرح کے کھانے ساتھ رکھ کر برہمن وِپر کو کھانا کھلائے، اسے کروڑوں کو بھوجن کرانے کا پُنّیہ ملتا ہے—اس میں کوئی شک نہیں۔

Word by Word

• पायसम्: rice-pudding
• पायसम्: Karma (Object, to be offered/served)
• Type: Noun
• Root: पायस (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Accusative singular, neuter)

• मधुसंमिश्रम्: mixed with honey
• मधुसंमिश्रम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: मधु (प्रातिपदिक) + संमिश्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Accusative singular, neuter); पायसम्-विशेषणम्

• भक्ष्यभोज्यैः: with eatables and foods
• भक्ष्यभोज्यैः: Karana (Means/with)
• Type: Noun
• Root: भक्ष्य (प्रातिपदिक) + भोज्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः बहुवचनम् (Instrumental plural, neuter); द्वन्द्व-समासः (edibles and foods)

• समन्वितम्: accompanied/combined
• समन्वितम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सम् + अन्वि (धातु) → समन्वित (कृदन्त, क्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle); नपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम्; पायसम्-विशेषणम् (‘endowed/combined’)

• शेषनागम्: Śeṣa-nāga
• शेषनागम्: Karma (Object of intention: addressed)
• Type: Noun
• Root: शेष (प्रातिपदिक) + नाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Accusative singular, masculine); ‘Śeṣa who is a nāga’

• समुद्दिश्य: having dedicated (to); intending
• समुद्दिश्य: Purvakala-kriya (Prior action)
• Type: Verb
• Root: सम् + उद् + दिश् (धातु) → समुद्दिश्य (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्तः (gerund: ‘having intended/with reference to’)

• विप्रम्: a brāhmaṇa
• विप्रम्: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Accusative singular, masculine)

• यः: who
• यः: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular, masculine; relative pronoun)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: स्थानवाचक-अव्ययम् (adverb: ‘there’)

• भोजयेत्: should feed
• भोजयेत्: Kriya (Main verb)
• Type: Verb
• Root: भुज्/भोज् (धातु, causative of भुज्)
• Form: लिङ्-लकारः (Optative/vidhi); प्रथमपुरुषः एकवचनम् (3rd person singular); णिच्-प्रयोगः (causative: ‘should cause to eat/feed’)

• कोटिभोज्यम्: (merit of) feeding a crore
• कोटिभोज्यम्: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: कोटि (प्रातिपदिक) + भोज्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular, neuter)

• कृतम्: is accomplished
• कृतम्: Kriya (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: कृ (धातु) → कृत (कृदन्त, क्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः; नपुंसकलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; कोटिभोज्यम्-विशेषणम् (‘done/accomplished’)

• तेन: by him
• तेन: Karana (Agent/means: ‘by him’)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः एकवचनम् (Instrumental singular, masculine/neuter pronominal)

• जायते: arises/comes to be
• जायते: Kriya (Main verb)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present); प्रथमपुरुषः एकवचनम् (3rd person singular); आत्मनेपदम्

• न: not
• न: Sambandha (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्ययम् (negation particle)

• अत्र: here; in this matter
• अत्र: Adhikarana (Scope)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: स्थानवाचक-अव्ययम् (adverb: ‘here/in this matter’)

• संशयः: doubt
• संशयः: Karta (Subject, with implied ‘asti’)
• Type: Noun
• Root: संशय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular, masculine)

Speaker

Unspecified (instructional narrative within Prabhāsakṣetra Māhātmya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Nāga-sthāna (within Prabhāsakṣetra)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Mahādevī/Pārvatī (contextual)

Visual Art Cues

Scene: At Nāga-sthāna, a devotee offers a bowl of honey-mixed pāyasa and a spread of foods to a brāhmaṇa; behind them a coiled Śeṣa Nāga icon or serpent-emblem shrine signifies dedication; the air suggests miraculous multiplication of merit.

Characters & Entities

• Śeṣa Nāga
• Vipra (Brāhmaṇa)
• Pāyasa
• Madhu (Honey)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Food-gift (annadāna) offered with devotion to the deity multiplies in spiritual merit and purifies the giver.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Nāgasthāna/Śeṣasthāna within Prabhāsakṣetra, where offerings are dedicated to Śeṣa Nāga.

What ritualistic prescription is mentioned?

Feed a brāhmaṇa with honey-mixed pāyasa and other foods, dedicating the act to Śeṣa Nāga.