Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 8

Devanagari script

हेमकुण्डं कृते प्रोक्तं त्रेतायां रौप्यनामकम् । द्वापरे चक्रकुंडं तु रत्नकुंडं कलौ स्मृतम्

Transliteration

hemakuṇḍaṃ kṛte proktaṃ tretāyāṃ raupyanāmakam | dvāpare cakrakuṃḍaṃ tu ratnakuṃḍaṃ kalau smṛtam

Translation

کرت یُگ میں اسے ہیم کنڈ کہا گیا؛ تریتا میں یہ رَؤپیہ نام سے معروف ہوا۔ دواپر میں چکر کنڈ تھا، اور کلی یُگ میں اسے رتن کنڈ کے نام سے یاد کیا جاتا ہے۔

Word by Word

• हेमकुण्डम्: the golden pond (Hemakuṇḍa)
• हेमकुण्डम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हेम (प्रातिपदिक) + कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), प्रथमा (Nominative/1st), एकवचनम् (singular); समासः—तत्पुरुषः (हेमस्य कुण्डम्)

• कृते: in the Kṛta (Satya) yuga
• कृते: Adhikaraṇa (Time/कालाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कृत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), सप्तमी (Locative/7th), एकवचनम् (singular); युगवाचक (in the Kṛta age)

• प्रोक्तम्: is said/called
• प्रोक्तम्: Kriyā (Predicative verbal notion/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-√वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचनम्; कर्मणि प्रयोगे विधेय (said/called)

• त्रेतायाम्: in the Tretā yuga
• त्रेतायाम्: Adhikaraṇa (Time/कालाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: त्रेता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (feminine), सप्तमी (Locative/7th), एकवचनम् (singular)

• रौप्यनामकम्: named ‘Raupya’ (silver-named)
• रौप्यनामकम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रौप्य (प्रातिपदिक) + नामक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), प्रथमा (Nominative/1st), एकवचनम् (singular); समासः—कर्मधारयः (रौप्यं नाम यस्य/रौप्य-नामकः)

• द्वापरे: in the Dvāpara yuga
• द्वापरे: Adhikaraṇa (Time/कालाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: द्वापर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine) (युगवाचक), सप्तमी (Locative/7th), एकवचनम् (singular)

• चक्रकुण्डम्: Cakra-kuṇḍa (wheel-pond)
• चक्रकुण्डम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक) + कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), प्रथमा (Nominative/1st), एकवचनम् (singular); समासः—तत्पुरुषः (चक्रस्य कुण्डम्)

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; अवधान/विरोधसूचक-निपात (but/indeed)

• रत्नकुण्डम्: Ratna-kuṇḍa (jewel-pond)
• रत्नकुण्डम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रत्न (प्रातिपदिक) + कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), प्रथमा (Nominative/1st), एकवचनम् (singular); समासः—तत्पुरुषः (रत्नस्य कुण्डम्)

• कलौ: in the Kali yuga
• कलौ: Adhikaraṇa (Time/कालाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कलि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine) (युगवाचक), सप्तमी (Locative/7th), एकवचनम् (singular)

• स्मृतम्: is remembered/known (as)
• स्मृतम्: Kriyā (Predicative verbal notion/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √स्मृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचनम्; कर्मणि प्रयोगे विधेय (remembered/known as)

Speaker

Śiva

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Ratnakuṇḍa (Hemakuṇḍa/Raupya/Cakrakuṇḍa in earlier yugas)

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Devī (addressed as bhāminī/devēśī/mahādevī across the passage)

Visual Art Cues

Scene: A sacred pond shown in four temporal registers: golden radiance (Kṛta), silver sheen (Tretā), a Viṣṇu-cakra emblem shimmering on the waters (Dvāpara), and jewel-like multicolored reflections (Kali), with sages indicating the names in sequence.

Characters & Entities

• Kṛta Yuga
• Tretā Yuga
• Dvāpara Yuga
• Kali Yuga
• Hemakuṇḍa
• Raupya
• Cakrakuṇḍa
• Ratnakuṇḍa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The sanctity of a tīrtha is timeless; names change with yugas, but the holy power remains continuous.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Ratnakuṇḍa (with its earlier yuga-names Hemakuṇḍa, Raupya, and Cakrakuṇḍa).

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; the verse provides sacred-historical identification of the tīrtha across the four yugas.