Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 40

Devanagari script

सशरीरो महादेवि यमादेशपरायणैः । स चित्रगुप्तनामाऽभूद्विश्वचारित्रलेखकः

Transliteration

saśarīro mahādevi yamādeśaparāyaṇaiḥ | sa citraguptanāmā'bhūdviśvacāritralekhakaḥ

Translation

اے مہادیوی! یم کے حکم کے پابندوں نے اسے جسم سمیت لے لیا، اور وہ “چترگپت” کے نام سے معروف ہوا—جو سارے جہان کے اعمال کا لکھنے والا ہے۔

Word by Word

• सशरीरः: with (his) body
• सशरीरः: Karta (Subject-qualifier/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: स + शरीर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः (शरीरेण सह)

• महादेवि: O great goddess
• महादेवि: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महादेवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन (fem., vocative singular)

• यमादेशपरायणैः: by those devoted to Yama’s command
• यमादेशपरायणैः: Karana (Agent-instrument in passive/करण)
• Type: Noun
• Root: यम + आदेश + परायण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (यमस्य आदेशः) + तत्पुरुषः (आदेशे परायणः)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (masc., nominative singular)

• चित्रगुप्तनामा: named ‘Citragupta’
• चित्रगुप्तनामा: Karta (Subject-complement/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चित्रगुप्त + नामन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीह्यर्थे नामधारकः—‘चित्रगुप्त’ इति नाम यस्य (नाम-समास/तत्पुरुष-प्रयोग)

• अभूत्: became
• अभूत्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लुङ् (अद्यतनभूत/aorist), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद (became)

• विश्वचारित्रलेखकः: writer/recorder of the deeds of the world
• विश्वचारित्रलेखकः: Karta (Subject-apposition/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विश्व + चारित्र + लेखक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (विश्वस्य चारित्रम्) + तत्पुरुषः (चारित्रस्य लेखकः)

Speaker

Unspecified in excerpt (within Prabhāsakṣetra Māhātmya narration; traditionally Sūta narrating to sages)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Agnitīrtha (narrative trigger)

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Devī/Umā (Mahādevī)

Visual Art Cues

Scene: Yama’s attendants carry Citra bodily; in the next tableau he is installed as Citragupta, seated with stylus and palm-leaf ledger, surrounded by symbols of judgment and order.

Characters & Entities

• Mahādevī
• Yama
• Citragupta

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Divine justice is structured: actions are recorded and judged; dharma is upheld through cosmic order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The episode is situated in Prabhāsakṣetra (Prabhāsa), where the narrative of Citragupta/Citrāditya is praised.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual is prescribed here; the verse explains a doctrinal role—Citragupta as karmic scribe.