Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 45

Devanagari script

गजेन्द्रदर्पमर्द्दनी तुरंगयूथपोथिनी । सुरारिसैन्यनाशिनी इतस्ततः प्रपश्यती

Transliteration

gajendradarpamarddanī turaṃgayūthapothinī | surārisainyanāśinī itastataḥ prapaśyatī

Translation

وہ گجندروں کے غرور کو روندنے والی، گھوڑوں کے ریوڑ کو چکناچور کرنے والی، دیوتاؤں کے دشمنوں کی فوجوں کو مٹانے والی—وہ ادھر اُدھر نگاہ دوڑاتی رہی۔

Word by Word

• गजेन्द्र-दर्प-मर्द्दनी: crusher of the pride of lordly elephants
• गजेन्द्र-दर्प-मर्द्दनी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गजेन्द्र (प्रातिपदिक) + दर्प (प्रातिपदिक) + मर्द्दनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम् (to अम्बिका, implied); समासः—तत्पुरुषः (गजेन्द्रस्य दर्पं मर्दयति)

• तुरंग-यूथ-पोथिनी: destroyer of troops of horses
• तुरंग-यूथ-पोथिनी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तुरंग (प्रातिपदिक) + यूथ (प्रातिपदिक) + पोथिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम्; समासः—तत्पुरुषः (तुरंगानां यूथं पोथयति/नाशयति)

• सुर-अरि-सैन्य-नाशिनी: destroyer of the army of the gods’ enemies
• सुर-अरि-सैन्य-नाशिनी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सुर (प्रातिपदिक) + अरि (प्रातिपदिक) + सैन्य (प्रातिपदिक) + नाशिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम्; समासः—तत्पुरुषः (सुरारिणां सैन्यं नाशयति)

• इतस्: from here / on this side
• इतस्: Desha/Adverbial (स्थान/दिशा)
• Type: Indeclinable
• Root: इतस् (अव्यय)
• Form: अव्यय; दिशावाचक/अव्यय (ablatival adverb)

• ततः: from there / on that side
• ततः: Desha/Adverbial (स्थान/दिशा)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; दिशावाचक/अव्यय (ablatival adverb)

• प्रपश्यती: looks around / observes
• प्रपश्यती: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र√पश् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम्; स्त्रीलिङ्ग-कर्तृसामानाधिकरण्ये (subject implied: अम्बिका)

Speaker

Deductive (Prabhāsakṣetramāhātmya narrative voice; likely Sūta/Lomaharṣaṇa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Ambikā, fierce and composed, stands amid broken elephant lines and scattered horse herds, turning her head to scan the battlefield, ready to annihilate remaining surāri forces.

Characters & Entities

• Devī (Ambikā implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Divine power humbles arrogance (darpa) and removes hostile forces that threaten dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsa-kṣetra, within the Prabhāsakṣetramāhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is an epithet-rich description of Devī’s action.