Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 9

Devanagari script

हस्तहस्तान्तरे देवि प्रासादाः क्षेत्र मध्यतः । सुवर्णकलशोपेताः पताकाकुलितांबराः । विराजंते तु तत्रस्थाः कीर्तिस्तंभा हरेरिव

Transliteration

hastahastāntare devi prāsādāḥ kṣetra madhyataḥ | suvarṇakalaśopetāḥ patākākulitāṃbarāḥ | virājaṃte tu tatrasthāḥ kīrtistaṃbhā hareriva

Translation

اے دیوی، کھیتر کے عین بیچ میں ہاتھ بھر ہاتھ کے فاصلے پر محل نما پرساد کھڑے تھے؛ سونے کے کلشوں سے مزین، اور جھنڈیوں سے آسمان بھرا ہوا—وہ وہاں ہری کے کیرتی ستونوں کی مانند جگمگاتے تھے۔

Word by Word

• हस्त-हस्त-अन्तरे: in the space between hand and hand (i.e., at short intervals)
• हस्त-हस्त-अन्तरे: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हस्त (प्रातिपदिक) + हस्त (प्रातिपदिक) + अन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन (loc. sg.); “हस्तयोः हस्तयोः मध्ये” अर्थे

• देवि: O goddess
• देवि: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन विभक्ति, एकवचन (voc. sg.)

• प्रासादाः: palaces, temples
• प्रासादाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रासाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन (nom. pl.)

• क्षेत्र: of the sacred field
• क्षेत्र: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन (gen. sg.)

• मध्यतः: in the middle, from the center
• मध्यतः: Adhikaraṇa (Locative sense/अधिकरणार्थ)
• Type: Indeclinable
• Root: मध्य (प्रातिपदिक)
• Form: तसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival adverb); “मध्यात्/मध्ये” अर्थे

• सुवर्ण-कलश-उपेताः: endowed with golden finials/pots
• सुवर्ण-कलश-उपेताः: Viśeṣaṇa (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सुवर्ण (प्रातिपदिक) + कलश (प्रातिपदिक) + उपेत (कृदन्त; √इ “to go” उपसर्ग-उप “endowed with”)
• Form: तत्पुरुष-समास; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; भूतकृदन्त “युक्ताः/समन्विताः”

• पताका-आकुलित-अम्बराः: whose sky/space is filled with banners
• पताका-आकुलित-अम्बराः: Viśeṣaṇa (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पताका (प्रातिपदिक) + आकुलित (कृदन्त; √आकुल् “to fill/confuse”, here “covered”) + अम्बर (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; “पताकाभिः आकुलितम् अम्बरं येषाम्” (बहुव्रीह्यर्थे प्रयोगः, परन्तु रूपतः तत्पुरुष-समास-श्रृङ्खला)

• विराजन्ते: they shine
• विराजन्ते: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √राज् (धातु)
• Form: लट्-लकार (वर्तमान/Present), प्रथमपुरुष, बहुवचन; आत्मनेपद

• तु: indeed
• तु: Sambandha-bodhaka (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/विरोधार्थक निपात (particle: “indeed/but”)

• तत्र-स्थाः: situated there
• तत्र-स्थाः: Viśeṣaṇa (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तत्र (अव्यय) + स्थ (कृदन्त; √स्था “to stand”)
• Form: अव्ययीभाव-समास; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; “तत्र स्थिताः”

• कीर्ति-स्तम्भाः: pillars of fame
• कीर्ति-स्तम्भाः: Karta (Apposition/कर्ता-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: कीर्ति (प्रातिपदिक) + स्तम्भ (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• हरेः: of Hari
• हरेः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन (gen. sg.)

• इव: like
• इव: Upamāna-bodhaka (Simile marker/उपमा)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमावाचक (comparative particle)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra (kṣetra-madhya prāsāda-samūha)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Devī (Pārvatī)

Visual Art Cues

Scene: In the center of Prabhāsa, palatial temples stand close together, each topped with golden kalaśas; countless flags fill the sky, and the whole precinct gleams like towering pillars of Hari’s fame.

Characters & Entities

• Devī
• Prabhāsa-kṣetra
• Prāsāda (temples)
• Hari (Viṣṇu)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A holy place manifests dharma outwardly: dense temples and sacred symbols reflect inner devotion and the area’s accumulated merit.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsa-kṣetra, portrayed as filled with closely spaced temples crowned with golden finials and flags.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct prescription; the verse praises the established temple-culture and sacred visibility (patākā, kalaśa) of the kṣetra.