Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 81

Devanagari script

रविरुवाच । मयि दृष्टे सदा यस्मात्कुरुषे नेत्रसंक्षयम् । तस्माज्जनिष्यसे मूढे प्रजासंयमनं यमम्

Transliteration

raviruvāca | mayi dṛṣṭe sadā yasmātkuruṣe netrasaṃkṣayam | tasmājjaniṣyase mūḍhe prajāsaṃyamanaṃ yamam

Translation

روی نے کہا: “جب بھی تم مجھے دیکھتی ہو تو ہمیشہ اپنی آنکھوں کو نقصان پہنچاتی ہو؛ اس لیے اے فریب خوردہ! تم یم کو جنم دو گی، جو مخلوقات کو قابو میں رکھنے والا ہے۔”

Word by Word

• रविः: Ravi (the Sun)
• रविः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रवि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• मयि: in me / when I (am)
• मयि: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सप्तमी, एकवचन; सर्वनाम

• दृष्टे: when (I am) seen
• दृष्टे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: दृश् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; सप्तमी, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; सति-सप्तमी (locative absolute)

• सदा: always
• सदा: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb)

• यस्मात्: because (of which)
• यस्मात्: Hetu (हेतु)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th case), एकवचन; हेतु-अर्थे (because of which)

• कुरुषे: you do/make
• कुरुषे: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; आत्मनेपद

• नेत्रसंक्षयम्: destruction of (your) eyes
• नेत्रसंक्षयम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: नेत्र + संक्षय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (नेत्राणां संक्षयः)

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: Hetu (हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सम्बन्धबोधक-अव्यय (ablatival adverb: 'therefore')

• जनिष्यसे: you will give birth / you will produce
• जनिष्यसे: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु)
• Form: लृट्-लकार (Simple Future), मध्यमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• मूढे: O foolish one
• मूढे: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: मूढ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन; विशेषणवत् संबोधन

• प्रजासंयमनम्: restrainer of creatures
• प्रजासंयमनम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रजा + संयमन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (प्रजानां संयमनम्) विशेषण (यमम्)

• यमम्: Yama
• यमम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: यम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Speaker

Ravi/Arka (Sūrya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Saṃjñā

Visual Art Cues

Scene: Sūrya, blazing and stern, speaks a fateful curse to Saṃjñā. Saṃjñā stands trembling, eyes lowered, the air charged with solar heat; the word ‘Yama’ hangs like a decree of cosmic law.

Characters & Entities

• Ravi/Arka (Sūrya)
• Saṃjñā
• Yama

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Actions and dispositions lead to consequential outcomes; the Purāṇic curse motif teaches moral causality and the rise of cosmic governance (Yama).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Indirectly Prabhāsa-kṣetra, since the māhātmya places such cosmic origins within the sanctified narrative space of Prabhāsa.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is a pronouncement (śāpa) explaining Yama’s birth.