Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 9

Devanagari script

स ज्ञात्वा कामिकं क्षेत्रं प्रतिष्ठाप्य महेश्वरम् । तपश्चचार विपुलं दिव्यं वर्षशतं प्रिये । ध्यायन्देवं महादेवं शान्तस्तद्गतमानसः

Transliteration

sa jñātvā kāmikaṃ kṣetraṃ pratiṣṭhāpya maheśvaram | tapaścacāra vipulaṃ divyaṃ varṣaśataṃ priye | dhyāyandevaṃ mahādevaṃ śāntastadgatamānasaḥ

Translation

اس کھیتر کو کامنا پوری کرنے والا جان کر اس نے مہیشور (لِنگ) کی پرتیِشٹھا کی، اور اے محبوبہ، دیویہ سو برس تک عظیم تپسیا کی—مہادیو کا دھیان کرتے ہوئے، پرسکون، اور دل و دماغ اسی میں محو۔

Word by Word

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन (Singular); सर्वनाम (pronoun)

• ज्ञात्वा: having known
• ज्ञात्वा: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ज्ञा (धातु) + क्त्वा (अव्यय-प्रत्यय)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (gerund/absolutive), पूर्वकालिक क्रिया (prior action)

• कामिकम्: desired/pleasing
• कामिकम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: कामिक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; विशेषण (qualifier)

• क्षेत्रम्: sacred place/field
• क्षेत्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• प्रतिष्ठाप्य: having installed
• प्रतिष्ठाप्य: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रति-स्था (धातु) + णिच् (causative) + ल्यप् (अव्यय-प्रत्यय)
• Form: ल्यबन्त-अव्यय (gerund), हेतुपूर्वक/पूर्वकालिक क्रिया; causative sense ‘to install/establish’

• महेश्वरम्: Maheshvara (Śiva)
• महेश्वरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: महेश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• तपः: austerity, penance
• तपः: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; ‘तपस्’ शब्दस्य रूपम्

• चचार: performed/practised
• चचार: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: चर् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• विपुलम्: abundant, great
• विपुलम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: विपुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (of तपः)

• दिव्यम्: divine
• दिव्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: दिव्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (of तपः)

• वर्षशतम्: a hundred years
• वर्षशतम्: Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वर्ष + शत (प्रातिपदिक); घटकौ: वर्ष (year) + शत (hundred)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समास (numerical compound)

• प्रिये: O dear one
• प्रिये: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: प्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन; संबोधन

• ध्यायन्: meditating
• ध्यायन्: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: ध्यै (धातु) + शतृ (प्रत्यय)
• Form: वर्तमानकालिक कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; परस्मैपदी

• देवम्: the god
• देवम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• महादेवम्: Mahādeva
• महादेवम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: महादेव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; देवम् इत्यस्य विशेषण/अप्पोजिशन

• शान्तः: calm, pacified
• शान्तः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: शान्त (प्रातिपदिक; √शम् क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (of सः)

• तद्गतमानसः: whose mind was fixed on him/that
• तद्गतमानसः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: तद् + गत + मानस (प्रातिपदिक); घटकौ: तद् (that) + गत (gone/placed) + मानस (mind)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी/सप्तमी-तत्पुरुषार्थः ‘तस्मिन् गतं मानसं यस्य’ (mind fixed on that)

Speaker

Śiva (Īśvara)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Mahādevī addressed as priye

Visual Art Cues

Scene: On the Prabhāsa shore or sacred grove, Pratyūṣa installs a liṅga (Maheśvara) on a pedestal; then sits in deep meditation for ‘a hundred divine years’, surrounded by stillness—only waves, wind, and a faint aura around the liṅga.

Characters & Entities

• Pratyūṣa
• Śiva (Maheśvara/Mahādeva)
• Pārvatī
• Prabhāsa-kṣetra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

In a sacred kṣetra, devotion expressed through consecration, austerity, and meditation ripens into divine response and fulfillment.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsa-kṣetra, praised as kāmika—capable of granting rightful desires when approached with tapas and bhakti.

What ritualistic prescription is mentioned?

Liṅga-pratiṣṭhā (establishing Śiva) and sustained tapas/dhyāna are described as the spiritual disciplines undertaken.