Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 5

Devanagari script

व्रतोपवासनियमैश्चितेंद्रियनिरोधिभिः । कृच्छ्र सांतपनैश्चान्यैस्तथा चांद्रायणादिभिः

Transliteration

vratopavāsaniyamaiściteṃdriyanirodhibhiḥ | kṛcchra sāṃtapanaiścānyaistathā cāṃdrāyaṇādibhiḥ

Translation

نذروں، روزوں اور ایسے ضابطوں کے ذریعے جو حواس کو قابو میں رکھیں؛ کِرِچّھر اور سانتاپن جیسی تپسیا کے ذریعے؛ اور چاندریائن وغیرہ دیگر انوشتھانوں کے ذریعے—(جسمانی عمل سے بھکتی ظاہر ہوتی ہے)۔

Word by Word

• व्रतोपवासनियमैः: by vows, fasts, and observances
• व्रतोपवासनियमैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: व्रत + उपवास + नियम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; इतरेतर-द्वन्द्वसमासः

• चितेन्द्रियनिरोधिभिः: by those that restrain the senses
• चितेन्द्रियनिरोधिभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: चित + इन्द्रिय + निरोधिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुषसमासः (चितानि इन्द्रियाणि निरोध्यन्ते यैः) विशेषणम्

• कृच्छ्र: (the) Kṛcchra penance
• कृच्छ्र: Karma/Instrument (Contextual)
• Type: Noun
• Root: कृच्छ्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; (अत्र समुच्चय-गणनायां नामरूपेण)

• सान्तपनैः: by Sāntapana (penances)
• सान्तपनैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: सान्तपन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha/Connector
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधक-अव्यय (conjunction)

• अन्यैः: by other (ones)
• अन्यैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम्

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha/Connector
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb: likewise)

• च: and
• च: Sambandha/Connector
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधक-अव्यय (conjunction)

• आन्द्रायणादिभिः: by Cāndrāyaṇa and other (penances)
• आन्द्रायणादिभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: चान्द्रायण + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुषसमासः (चान्द्रायण-आदि)

Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim-ascetic at Prabhāsa observes a strict fast, seated on kuśa-grass, senses restrained, with the sea-breeze and a distant Śiva shrine; attendants prepare simple vrata items and water for ācamana.

Characters & Entities

• Vrata
• Upavāsa
• Kṛcchra
• Sāṃtāpana
• Cāndrāyaṇa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Devotion is not only inner and verbal; it is also embodied through vows, fasting, and disciplined restraint.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The practices are taught within the Prabhāsa-kṣetra māhātmya setting, supporting tīrtha-centered dharma.

What ritualistic prescription is mentioned?

Vratas, upavāsas, niyamas, sense-restraint, and austerities like kṛcchra, sāṃtāpana, and cāndrāyaṇa.