Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 18

Devanagari script

न वैरं कलहस्तस्य यः स्नातो रुक्मिणीह्रदे । गमनागमनं न स्यात्संसारभ्रमणं तथा

Transliteration

na vairaṃ kalahastasya yaḥ snāto rukmiṇīhrade | gamanāgamanaṃ na syātsaṃsārabhramaṇaṃ tathā

Translation

جو رُکمِنی کے ہرد میں اشنان کرتا ہے، اس کے لیے نہ دشمنی رہتی ہے نہ جھگڑا۔ اس کے لیے ‘جانا اور لوٹنا’ نہیں رہتا—یعنی سنسار میں پھر بھٹکنا نہیں ہوتا۔

Word by Word

• न: no/not
• न: Pratishedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय

• वैरम्: enmity
• वैरम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वैर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; अत्र प्रथमा (subject)

• कलहः: quarrel
• कलहः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कलह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्तृ/विधेयार्थे

• तस्य: for him/of him
• तस्य: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, षष्ठी (6th), एकवचन; सम्बन्ध (genitive)

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्ध-प्रत्यय (relative pronoun)

• स्नातः: bathed
• स्नातः: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: √स्ना (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्तान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• रुक्मिणीह्रदे: in Rukmiṇī’s lake
• रुक्मिणीह्रदे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: रुक्मिणी + ह्रद (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (‘रुक्मिण्याः ह्रदः’); अधिकरण

• गमनागमनम्: going and coming
• गमनागमनम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गमन + आगमन (प्रातिपदिके)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; इतरेतर-द्वन्द्वः (going and coming)

• न: not
• न: Pratishedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय

• स्यात्: would be
• स्यात्: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन, परस्मैपदम्

• संसारभ्रमणम्: wandering in saṃsāra
• संसारभ्रमणम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: संसार + भ्रमण (प्रातिपदिके)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (‘संसारस्य भ्रमणम्’); कर्तृ/विधेयार्थे

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Manner/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (adverb: ‘thus/likewise’)

Speaker

Narratorial voice (phalaśruti within Dvārakā Māhātmya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Rukmiṇī-hrada

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: After bathing, two former rivals reconcile on the lakebank; the horizon opens like a path beyond saṃsāra—symbolic gate or radiant expanse—while the water remains still, mirroring peace.

Characters & Entities

• Rukmiṇī-hrada
• Saṃsāra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A holy tīrtha is extolled as transforming both social life (ending conflict) and spiritual destiny (ending rebirth).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Rukmiṇī-hrada in Dvārakā.

What ritualistic prescription is mentioned?

Snāna in Rukmiṇī-hrada, credited with pacifying hostility and leading toward liberation.