Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 54

चक्रं प्रक्षालितं पूर्वं कृष्णेन स्वयमेव हि । तेनैव चक्रतीर्थं हि ख्यातं लोकत्रये द्विजाः

cakraṃ prakṣālitaṃ pūrvaṃ kṛṣṇena svayameva hi | tenaiva cakratīrthaṃ hi khyātaṃ lokatraye dvijāḥ

اے دِوِجوں! پہلے زمانے میں خود کرشن نے وہاں اپنا چکر (سدرشن) دھویا تھا؛ اسی لیے وہ مقام تینوں لوکوں میں ‘چکرتیرتھ’ کے نام سے مشہور ہے۔

चक्रम्the discus
चक्रम्:
Karma (Object becoming subject in passive/कर्म)
TypeNoun
Rootचक्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अत्र कर्मणि प्रयोगे प्रथमा (subject of passive)
प्रक्षालितम्was washed
प्रक्षालितम्:
Kriyā (Predicate participle/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-क्षल् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपसर्गः प्र-
पूर्वम्formerly
पूर्वम्:
Kāla-adhikaraṇa (Temporal/काल)
TypeIndeclinable
Rootपूर्व (प्रातिपदिक)
Formअव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (adverb: formerly)
कृष्णेनby Kṛṣṇa
कृष्णेन:
Karta (Agent in passive/कर्ता)
TypeNoun
Rootकृष्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
स्वयम्himself
स्वयम्:
Sambandha/Emphasis (modifier)
TypeIndeclinable
Rootस्वयम् (अव्यय)
Formअव्यय; आत्मवाचक (reflexive adverb: oneself)
एवindeed/only
एव:
Sambandha/Emphasis (निपात)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण-निपातः (restrictive particle)
हिindeed
हि:
Sambandha/Discourse particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निपातः
तेनby that/therefore
तेन:
Karaṇa/Hetu (Instrument/Cause/करण-हेतु)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, तृतीया, एकवचन; सर्वनाम
एवindeed
एव:
Sambandha/Emphasis (निपात)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण-निपातः
चक्रतीर्थम्the Cakra-tīrtha
चक्रतीर्थम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootचक्र (प्रातिपदिक) + तीर्थ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘चक्रस्य तीर्थम्’
हिindeed
हि:
Sambandha/Discourse particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निपातः
ख्यातम्became renowned
ख्यातम्:
Kriyā (Predicate participle/क्रिया)
TypeVerb
Rootख्या (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
लोकत्रयेin the three worlds
लोकत्रये:
Adhikaraṇa (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक) + त्रय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; द्विगु-समासः ‘त्रयः लोकाः’
द्विजाःO twice-born (brāhmaṇas)
द्विजाः:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootद्विज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; सम्बोधनार्थे प्रयुक्तम् (vocative sense)

Skanda (deduced)

Tirtha: Cakratīrtha

Type: ghat

Listener: dvijāḥ (twice-born listeners addressed)

Scene: Kṛṣṇa stands by the sea/river-mouth washing the radiant Sudarśana-cakra; brāhmaṇas look on as the place becomes known as Cakratīrtha across the three worlds.

K
Kṛṣṇa
C
Cakra (Sudharśana)
C
Cakratīrtha
L
Loka-traya

FAQs

A place becomes a universal tīrtha when sanctified by the direct presence and act of Bhagavān.

Cakratīrtha in the Dvārakā sacred geography.

No new rite is prescribed here; the verse provides the tīrtha’s sacred origin (māhātmya).