Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 46

Devanagari script

तृषार्द्दिताश्च मध्याह्ने विचिन्वंतो जलं ह्रदे । सत्वं च सुमहत्तत्र कृकलासं च संस्थितम्

Transliteration

tṛṣārdditāśca madhyāhne vicinvaṃto jalaṃ hrade | satvaṃ ca sumahattatra kṛkalāsaṃ ca saṃsthitam

Translation

دوپہر کے وقت پیاس سے بےتاب ہو کر جب وہ جھیل میں پانی ڈھونڈ رہے تھے تو انہوں نے وہاں ایک نہایت بڑا جاندار دیکھا، جو چھپکلی کی صورت میں کھڑا تھا۔

Word by Word

• तृषा-अर्दिताः: afflicted by thirst
• तृषा-अर्दिताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: तृषा (प्रातिपदिक) + अर्दित (कृदन्त; अर्द् धातु, क्त)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), बहुवचनम्; तृतीया-तत्पुरुषः (तृषया अर्दिताः = afflicted by thirst)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधकः (conjunction)

• मध्याह्ने: at midday
• मध्याह्ने: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मध्याह्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (Locative/7th), एकवचनम्

• विचिन्वन्तः: searching
• विचिन्वन्तः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: वि+चि (धातु)
• Form: वर्तमान-कृदन्तः शतृ-प्रत्ययान्तः (Present active participle), परस्मैपदी; पुंलिङ्गे, प्रथमा, बहुवचनम्

• जलम्: water
• जलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्

• ह्रदे: in a lake
• ह्रदे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ह्रद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (Locative/7th), एकवचनम्

• सत्त्वम्: a creature/being
• सत्त्वम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सत्त्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधकः (conjunction)

• सु-महत्: very great
• सु-महत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सु (अव्यय-उपसर्गवत्) + महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्; विशेषणम्; 'सु' = अतिशयार्थक-उपपद

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्ययम् (adverb of place)

• कृकलासम्: a lizard
• कृकलासम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कृकलास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधकः (conjunction)

• संस्थितम्: standing/placed
• संस्थितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: सम्+स्था (धातु)
• Form: भूतकृदन्तः क्त-प्रत्ययान्तः (Past passive participle), नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया/प्रथमा एकवचनम्; अत्र द्वितीया (कृकलासं ... संस्थितम्)

Speaker

Narrator (Purāṇic narrator within Dvārakā Māhātmya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hrada near Dvārakā (unnamed)

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Brāhmaṇas/Ṛṣis

Visual Art Cues

Scene: Under harsh midday light, Yadu princes scan a lake for water; in the shallows stands an enormous lizard-like being, startling yet pitiable; Kṛṣṇa present, composed.

Characters & Entities

• Yadukumārakāḥ
• Kṛkalāsa (lizard form of Nṛga)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Karmic bondage can appear in startling forms; the Purāṇas use such encounters to reveal hidden moral causality.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Within the Dvārakā Māhātmya frame, the water-body/locale becomes the stage for a grace-filled event associated with Dvārakā.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse describes thirst and a search for water, not a formal rite.