Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 7

Devanagari script

एवमुक्तो वसिष्ठेन ब्रह्मा लोक पितामहः । ध्यात्वा तत्रानयामास ज्येष्ठमध्यकनिष्ठिकम् । पुष्करत्रितयं चागात्सुपुण्ये सलिलाशये

Transliteration

evamukto vasiṣṭhena brahmā loka pitāmahaḥ | dhyātvā tatrānayāmāsa jyeṣṭhamadhyakaniṣṭhikam | puṣkaratritayaṃ cāgātsupuṇye salilāśaye

Translation

یوں وشیِشٹھ کے کہنے پر، عالَموں کے پِتامہ برہما نے دھیان کر کے وہاں جَیَشٹھ، مَدیہ اور کَنِشٹھ—تینوں پُشکر کو لے آیا اور نہایت پُنّیہ جل آشرَے تک پہنچا۔

Word by Word

• एवम्: thus
• एवम्: Prakara (Manner/प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (manner adverb)

• उक्तः: having been told
• उक्तः: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वच् (धातु) → उक्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (ब्रह्मणः)

• वसिष्ठेन: by Vasiṣṭha
• वसिष्ठेन: Karana (Agent-instrument/कर्ता-हेतु)
• Type: Noun
• Root: वसिष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• ब्रह्मा: Brahmā
• ब्रह्मा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• लोकपितामहः: the grandsire of the world
• लोकपितामहः: Apposition (Samānādhikaraṇa/समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक) + पितामह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (लोकस्य पितामहः)

• ध्यात्वा: having meditated
• ध्यात्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: ध्यै (धातु) → ध्यात्वा (कृदन्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (absolutive/gerund)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय

• आनयामास: brought
• आनयामास: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ-नी (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• ज्येष्ठमध्यकनिष्ठिकम्: the senior, middle, and junior (Puṣkaras)
• ज्येष्ठमध्यकनिष्ठिकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ज्येष्ठ (प्रातिपदिक) + मध्य (प्रातिपदिक) + कनिष्ठिक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; इतरेतर-द्वन्द्व (ज्येष्ठं च मध्यं च कनिष्ठिकं च)

• पुष्करत्रितयम्: the triad of Puṣkaras
• पुष्करत्रितयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पुष्कर (प्रातिपदिक) + त्रितय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (पुष्कराणां त्रितयम्)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• अगात्: went
• अगात्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: लुङ्-लकार (Aorist), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• सुपुण्ये: very holy
• सुपुण्ये: Adhikarana (Location qualifier/अधिकरण-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु (उपसर्ग/उपपद) + पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (सलिलाशये)

• सलिलाशये: in the water-reservoir/lake
• सलिलाशये: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सलिल (प्रातिपदिक) + आशय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (सलिलस्य आशयः)

Speaker

Narrator (contextual)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Tripuṣkara

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: Brahmā, invoked by Vasiṣṭha, meditates and mystically ‘draws’ three Puṣkara waters to Arbuda; a radiant lake appears amid forested hills.

Characters & Entities

• Brahmā
• Vasiṣṭha
• Puṣkara-tritaya (Jyeṣṭha/Madhya/Kaniṣṭha)
• Tripuṣkara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Tīrthas are portrayed as divinely established; meditation and divine will sanctify geography into salvation-bearing space.

Which specific holy site (Tīrtha) is glorified here?

Tripuṣkara—the triad of Puṣkara lakes (elder, middle, younger) within the Arbuda region.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct injunction here; it narrates the sanctification/origin of the Tripuṣkara waters.