Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 90

Devanagari script

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्ता च कपिला गता यत्र मृगाधिपः । अथासौ कपिलां दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं हर्षगद्गदया गिरा

Transliteration

pulastya uvāca | evamuktā ca kapilā gatā yatra mṛgādhipaḥ | athāsau kapilāṃ dṛṣṭvā vismayotphullalocanaḥ | abravītpraśritaṃ vākyaṃ harṣagadgadayā girā

Translation

پلستیہ نے کہا: یوں کہے جانے پر کپیلا وہاں گئی جہاں مِرگادھِپ تھا۔ پھر اس نے کپیلا کو دیکھا تو حیرت سے اس کی آنکھیں پھیل گئیں، اور خوشی سے لرزتی آواز میں نہایت عاجزانہ کلمات کہے۔

Word by Word

• पुलस्त्यः: Pulastya
• पुलस्त्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुलस्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• एवम्: thus
• एवम्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (adverb of manner)

• उक्ता: having been spoken to / addressed
• उक्ता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifying)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• कपिला: Kapilā (name)
• कपिला: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कपिला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• गता: went
• गता: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (past participle; गत), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तरि प्रयोगे क्रियासमानार्थक (finite sense)

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक अव्यय (relative adverb: where)

• मृगाधिपः: lord of beasts (tiger)
• मृगाधिपः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मृग (प्रातिपदिक) + अधिप (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष समास (mṛgāṇām adhipaḥ), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Discourse marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तरबोधक अव्यय (then)

• असौ: that one (he)
• असौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: असद्/अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• कपिलाम्: Kapilā
• कपिलाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कपिला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Kriya (Non-finite/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund), पूर्वकाल (having seen)

• विस्मयोत्फुल्ललोचनः: with eyes widened in amazement
• विस्मयोत्फुल्ललोचनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: विस्मय (प्रातिपदिक) + उत्फुल्ल (प्रातिपदिक) + लोचन (प्रातिपदिक)
• Form: समास (विस्मयेन उत्फुल्ले लोचने यस्य/विस्मय-उत्फुल्ल-लोचन), बहुपद-तत्पुरुष/कर्मधारय-प्राय; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (of असौ)

• अब्रवीत्: said
• अब्रवीत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन

• प्रश्रितम्: humble, respectful
• प्रश्रितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: प्रश्रित (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (of वाक्यम्)

• वाक्यम्: speech, words
• वाक्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• हर्षगद्गदया: with a voice choked with joy
• हर्षगद्गदया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: हर्ष (प्रातिपदिक) + गद्गद (प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-तत्पुरुष/कर्मधारय समास (हर्षेण गद्गदा), स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन; विशेषण (of गिरा)

• गिरा: by (his) voice/speech
• गिरा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: गिर् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Pulastya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Arbuda-pradeśa (episode locus)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Pulastya narrates: Kapilā arrives at the tiger’s place; the tiger, astonished with wide-open eyes, speaks gently, voice trembling with joy—an unexpected reversal of fear.

Characters & Entities

• Pulastya
• Kapilā
• Mṛgādhipa (Vyāghra/Tiger)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The presence of a truthful and virtuous person evokes reverence even in fearsome beings, hinting at dharma’s transformative influence.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This verse is narrative and does not explicitly glorify a named tīrtha; it belongs to the Arbuda Khaṇḍa’s sacred geography context.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it sets the scene for the ensuing dialogue and boon.