Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 29

Devanagari script

एवमुक्त्वा ततो ध्यानं चक्रे देवो महेश्वरः । व्यावृत्यकमलं हृत्स्थमष्टपत्रं सकर्णिकम्

Transliteration

evamuktvā tato dhyānaṃ cakre devo maheśvaraḥ | vyāvṛtyakamalaṃ hṛtsthamaṣṭapatraṃ sakarṇikam

Translation

یوں کہہ کر پھر دیوتا مہیشور دھیان میں لَین ہو گئے۔ انہوں نے اپنے ہردے میں بسے کنول کو کھولا—آٹھ پنکھڑیوں والا، کرنیکا سمیت۔

Word by Word

• एवम्: thus
• एवम्: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (adverb of manner: “thus”)

• उक्त्वा: having said
• उक्त्वा: Kriyā (Absolutive subordinate action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु) + क्त्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive); पूर्वकाले कृतक्रिया (having said)

• ततः: then, thereafter
• ततः: Kāla-adhikaraṇa (Temporal adverb/कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; तदनन्तरवाचक (adverb: then/thereafter)

• ध्यानम्: meditation
• ध्यानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ध्यान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति (कर्म), एकवचन (Accusative singular)

• चक्रे: performed, undertook
• चक्रे: Kriyā (Main verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लिट् (परिपूर्णभूत/Perfect); प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद (he did/performed)

• देवः: the god
• देवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन (Nominative singular)

• महेश्वरः: Maheśvara (Śiva)
• महेश्वरः: Karta (Apposition to subject/कर्ता-विशेषण)
• Type: Noun
• Root: महेश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन; देवस्य विशेषण/उपाधि (appositive title)

• व्यावृत्य: having opened/turned (aside)
• व्यावृत्य: Kriyā (Absolutive subordinate action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + आ + वृत् (धातु) + क्त्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund); “व्यावृत्य” = having opened/turned aside

• कमलम्: lotus
• कमलम्: Karma (Object of ‘vyāvṛtya’/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कमल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति, एकवचन (Accusative singular)

• हृत्स्थम्: situated in the heart
• हृत्स्थम्: Viśeṣaṇa (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हृत् (प्रातिपदिक) + स्थ (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष समास (षष्ठी-तत्पुरुष: हृदि स्थितम्); नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; कमलस्य विशेषण (Acc. sg. agreeing with kamalam)

• अष्टपत्रम्: eight-petalled
• अष्टपत्रम्: Viśeṣaṇa (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अष्ट (संख्या) + पत्र (प्रातिपदिक)
• Form: द्विगु समास (अष्टानि पत्राणि यस्य तत्); नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; कमलस्य विशेषण

• सकर्णिकम्: with a pericarp
• सकर्णिकम्: Viśeṣaṇa (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स (उपसर्ग/सह) + कर्णिका (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष समास (सह-तत्पुरुष: कर्णिकया सह); नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; कमलस्य विशेषण

Speaker

Narrator (Purāṇic voice)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra (contextual)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Pilgrimage-inquirer audience (rṣi/sūta frame implied)

Visual Art Cues

Scene: Maheśvara sits in profound meditation; the viewer is invited into a symbolic interior vision: an eight-petalled lotus blooming within the heart, petals unfolding around a central pericarp.

Characters & Entities

• Maheśvara (Śiva)
• Heart-lotus (hṛtkamala)
• Meditation (dhyāna)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Divine solutions arise from inner stillness; Śiva’s meditation symbolizes the yogic source of cosmic re-ordering.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The meditation sets up the forthcoming act that will affect the Pādukā tīrtha of Hāṭakeśvara-kṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

Meditation (dhyāna) is depicted—specifically focusing on the heart-lotus (hṛtstha aṣṭapatra-kamala).