Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 15

Devanagari script

ततस्तथेति ताः प्रोच्य गुहामध्ये व्यवस्थिताः । परिवार्य शुभे तस्याः पादुके मोक्षदायिके

Transliteration

tatastatheti tāḥ procya guhāmadhye vyavasthitāḥ | parivārya śubhe tasyāḥ pāduke mokṣadāyike

Translation

پھر ‘تَتھاستُو’ کہہ کر وہ غار کے اندر ٹھہر گئیں اور اس کی مبارک پادُکاؤں کو—جو موکش دینے والی ہیں—گھیر کر قائم رہیں۔

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• ततः: Kriya-viśeṣaṇa (Temporal/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; देश/कालवाचक (thereupon/then)

• तथा: thus
• तथा: Kriya-viśeṣaṇa (Manner/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (thus/so)

• इति: saying
• इति: Vākyārtha-dyotaka (Quotation marker/इत्यर्थ)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; उद्धरण/वाक्यसमाप्तिसूचक (quotative particle)

• ताः: they (f.)
• ताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1/प्रथमा), बहुवचन; nominative plural feminine

• प्रोच्य: having spoken
• प्रोच्य: Kriya-viśeṣaṇa (Prior action/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: प्र + वच् (धातु)
• Form: क्त्वान्त कृदन्त; absolutive/gerund ‘having said’

• गुहामध्ये: in the middle of the cave
• गुहामध्ये: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: गुहा + मध्य (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (गुहायाः मध्ये); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7/सप्तमी), एकवचन; locative singular neuter

• व्यवस्थिताः: were stationed, stood
• व्यवस्थिताः: Karta (Predicate participle/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: वि + अव + स्था (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/भूतकर्तरि कृदन्त (past participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन (स्त्रीप्रथमा बहुवचनरूपं ‘व्यवस्थिताः’ इति पाठभेदसम्भवः); here: ‘having taken position/being stationed’

• परिवार्य: having surrounded
• परिवार्य: Kriya-viśeṣaṇa (Prior action/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: परि + वृ (धातु)
• Form: क्त्वान्त कृदन्त; absolutive ‘having surrounded/encircled’

• शुभे: O auspicious (two)
• शुभे: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Adjective
• Root: शुभ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन (8/सम्बोधन), द्विवचन; vocative dual feminine (agreeing with पादुके)

• तस्याः: of her
• तस्याः: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6/षष्ठी), एकवचन; genitive singular feminine

• पादुके: O Pādukās
• पादुके: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पादुका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन (8/सम्बोधन), द्विवचन; vocative dual feminine

• मोक्षदायिके: O (two) bestowers of liberation
• मोक्षदायिके: Viśeṣaṇa (Qualifier in address/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मोक्ष + दायिक (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (मोक्षं ददातीति); स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन (8/सम्बोधन), द्विवचन; vocative dual feminine (agreeing with पादुके)

Speaker

Narrator (contextual third-person narration within the dialogue)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: मोक्षदायिनी-पादुका-पीठ (गुहा)

Type: cave

Visual Art Cues

Scene: गुहा के मध्य पादुकाएँ; साधिकाएँ/सेवक ‘ततस्तथेति’ कहकर स्थिर होकर चारों ओर बैठते/खड़े रहते; दीप और धूप का धुआँ।

Characters & Entities

• pādukā
• guhā (cave)
• mokṣa
• Mātṛs/Devīs (implied by tāḥ)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Liberation is linked to faithful attendance upon the sacred emblem (pādukā) within the tīrtha’s sanctum.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The cave-sanctum (guhā) where the mokṣa-bestowing pādukā is enshrined and attended by divine attendants.

What ritualistic prescription is mentioned?

Parivāra/attendance: remaining in the sanctified space and reverently surrounding/guarding the pādukā as part of its sevā.