Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 3

Devanagari script

ततः संशोषितस्तेन स समुद्रो महात्मना । मित्रावरुणपुत्रेण सा प्रोक्ता पुरतः स्थिता

Transliteration

tataḥ saṃśoṣitastena sa samudro mahātmanā | mitrāvaruṇaputreṇa sā proktā purataḥ sthitā

Translation

پھر مِتر اور وَرُن کے فرزند، اس مہاتما نے اسی (ودیا) کے زور سے خود سمندر کو خشک کر دیا؛ اور وہ ’شوشَنی‘ ودیا پکارے جانے پر اس کے سامنے ظاہر ہو کر کھڑی ہو گئی۔

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: क्रम/हेतुवाचक-अव्यय (then/thereupon)

• संशोषितः: was dried up
• संशोषितः: Kriya (Predicate/क्रिया-विशेषण)
• Type: Verb
• Root: सम्-शुष् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (Past Passive Participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (समुद्रः इत्यस्य विशेषणम्)

• तेन: by him/thereby
• तेन: Karana (Agent/instrument in passive/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• सः: that/he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• समुद्रः: ocean
• समुद्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: समुद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• महात्मना: by the great-souled one
• महात्मना: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; (तेन इत्यस्य विशेषणम्)

• मित्रावरुणपुत्रेण: by the son of Mitra and Varuṇa
• मित्रावरुणपुत्रेण: Karana (Agent/instrument in passive/करण)
• Type: Noun
• Root: मित्र + वरुण + पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (मित्रावरुणयोः पुत्रः)

• सा: she/that (vidyā)
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• प्रोक्ता: was taught/uttered
• प्रोक्ता: Kriya (Predicate/क्रिया-विशेषण)
• Type: Verb
• Root: प्र- वच् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (Past Passive Participle/क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (सा इत्यस्य विशेषणम्)

• पुरतः: in front
• पुरतः: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरतः (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (in front/before)

• स्थिताः: stood/was present
• स्थिताः: Kriya (Predicate/क्रिया-विशेषण)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि/कर्तरि कृदन्त (Past Participle/क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (सा इत्यस्य विशेषणम्)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Māhitthī / Māhittha (implied locus)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣayaḥ

Visual Art Cues

Scene: Agastya stands or sits in fierce tapas at the shore; the ocean recedes, seabed exposed; waves freeze into stillness; before him appears the personified Vidyā/Śakti as a radiant feminine form or luminous glyph-body.

Characters & Entities

• Agastya (Mitrāvaruṇa-putra)
• Samudra (ocean)
• Śoṣaṇī-vidyā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Realized sages channel mantra-śakti to reshape nature for dharma; miraculous acts in Purāṇas serve to reveal the potency of tapas and divine knowledge.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse supports the origin-story leading to Māhittha’s significance; it foregrounds Agastya’s power rather than naming a particular tīrtha in this line.

What ritualistic prescription is mentioned?

Invocation/utterance (prokti) of a powerful vidyā is referenced, but no ritual sequence is specified in this verse.