Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 2

Devanagari script

यत्र तेन तपस्तप्तं संस्थाप्योमामहेश्वरौ । यच्छता विविधं दानं ब्राह्मणेभ्योऽभिवांछितम्

Transliteration

yatra tena tapastaptaṃ saṃsthāpyomāmaheśvarau | yacchatā vividhaṃ dānaṃ brāhmaṇebhyo'bhivāṃchitam

Translation

“وہیں اس نے تپسیا کی؛ اور اُما اور مہیشور کو پرتیِشٹھت کر کے، برہمنوں کو طرح طرح کے دان دیے—جو ان کی خواہش کے مطابق مناسب اور پسندیدہ تھے۔”

Word by Word

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय; सम्बन्धक (relative adverb: where)

• तेन: by him
• तेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन; सर्वनाम

• तपः: austerity, penance
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन

• तप्तम्: was performed (heated/undertaken)
• तप्तम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: तप् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; (तपः) इति कर्मणि विशेषणम्

• संस्थाप्य: having स्थापित/installed
• संस्थाप्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: सम्-स्था (धातु) + ल्यप् (अव्यय-कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त/ल्यपन्त अव्यय (gerund), पूर्वकालिक-क्रिया

• उमा: Umā
• उमा: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: उमा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन

• महेश्वरौ: the two great lords (Mahā-īśvaras)
• महेश्वरौ: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: महेश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2), द्विवचन

• यच्छता: by (him) giving
• यच्छता: Karana (Instrument/करण)
• Type: Verb
• Root: यम्/यच्छ् (धातु; दा-अर्थे) + शतृ (वर्तमान-कृदन्त)
• Form: वर्तमानकर्तरि कृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन; ‘ददता’ इत्यर्थे

• विविधम्: various
• विविधम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विविध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; विशेषण

• दानम्: gift, donation
• दानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन

• ब्राह्मणेभ्यः: to the brāhmaṇas
• ब्राह्मणेभ्यः: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी (4), बहुवचन

• अभिवाञ्छितम्: desired, wished for
• अभिवाञ्छितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अभि-वान्छ् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; विशेषण (दानम्)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa/Sūta narrator)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hariścandra-āśrama Umā-Maheśvara-sthāpana-sthāna

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Hariścandra in ascetic posture near a simple shrine; Umā and Maheśvara installed and worshipped; attendants distribute gifts—cows, gold, cloth, grain—to brāhmaṇas.

Characters & Entities

• Hariścandra
• Umā
• Maheśvara
• Brāhmaṇas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha becomes spiritually radiant through tapas, deity स्थापना (installation), and dāna offered in dharma to worthy recipients.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The sanctity centers on Hariścandra’s āśrama-region where Umā-Maheśvara were installed; it is part of the Tīrthamāhātmya sacred circuit described in this adhyāya.

What ritualistic prescription is mentioned?

Worship through installation of Umā-Maheśvara and the performance of dāna (charitable gifting) to brāhmaṇas.