Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 52

Devanagari script

तत्रोभाभ्यां कृतं स्नानं दिवा सरसि शोभने । घर्मार्त्ताभ्यां श्रमार्त्ताभ्यां कृतदेवार्चनं तथा

Transliteration

tatrobhābhyāṃ kṛtaṃ snānaṃ divā sarasi śobhane | gharmārttābhyāṃ śramārttābhyāṃ kṛtadevārcanaṃ tathā

Translation

وہاں اُن دونوں نے دن کے وقت ایک حسین جھیل میں اشنان کیا؛ اور گرمی اور تھکن سے ستائے ہوئے بھی انہوں نے دیوتا کی پوجا (ارچنا) بھی کی۔

Word by Word

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय, देशवाचक क्रियाविशेषण (indeclinable adverb of place)

• उभाभ्याम्: by both (of them)
• उभाभ्याम्: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: उभ (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-शब्दः, पुं/नपुं, तृतीया (3rd/करण), द्विवचन (dual)

• कृतम्: done, performed
• कृतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु) + क्त (कृत्-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘स्नानम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• स्नानम्: bath
• स्नानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्नान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• दिवा: by day, in daytime
• दिवा: Kala-adhikarana (Time/कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: दिवा (अव्यय)
• Form: अव्यय, कालवाचक क्रियाविशेषण (indeclinable adverb of time)

• सरसि: in the lake
• सरसि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन

• शोभने: beautiful
• शोभने: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: शोभन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; ‘सरसि’ इत्यस्य विशेषणम्

• घर्मार्त्ताभ्याम्: by the two distressed by heat
• घर्मार्त्ताभ्याम्: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: घर्म (प्रातिपदिक) + आर्त (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (घर्मेण आर्तौ), पुं/नपुं, तृतीया (3rd/करण), द्विवचन; ‘उभाभ्याम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• श्रमार्त्ताभ्याम्: by the two distressed by fatigue
• श्रमार्त्ताभ्याम्: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: श्रम (प्रातिपदिक) + आर्त (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (श्रमेन आर्तौ), पुं/नपुं, तृतीया (3rd/करण), द्विवचन; ‘उभाभ्याम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• कृतदेवार्चनम्: worship of the deity performed
• कृतदेवार्चनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कृत (कृ+क्त, कृदन्त) + देव (प्रातिपदिक) + अर्चन (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (देवस्य अर्चनम्; कृतम् देव-अर्चनम्), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• तथा: likewise, also
• तथा: Sambandha (Discourse connective/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चय/उपसंहारार्थक (indeclinable: ‘also/likewise’)

Speaker

Deductive: narrator (Sūta’s narrative frame) describing the couple’s actions

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Mahākāla-sthāna (with adjacent saras)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Two weary pilgrims bathe in a shining lotus-lake under the daytime sun, then proceed—still perspiring—to worship at a Śiva shrine.

Characters & Entities

• Snāna
• Saras (lake)
• Deva-arcana
• Mahākāla (contextual)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pilgrimage-dharma is perseverance: even when exhausted by heat and labor, devotees maintain snāna and worship.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A ‘beautiful lake’ (saras) within the chapter’s tīrtha setting is implied, but the verse does not provide its proper name.

What ritualistic prescription is mentioned?

Snāna (ritual bathing) in a saras (lake) and deva-arcana (worship) performed thereafter.