Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 6

Devanagari script

सर्वतीर्थमयं क्षेत्रं तद्विज्ञाय तपोनिधिः । ततश्च चिन्तयामास स्वचित्ते गाधिनन्दनः

Transliteration

sarvatīrthamayaṃ kṣetraṃ tadvijñāya taponidhiḥ | tataśca cintayāmāsa svacitte gādhinandanaḥ

Translation

جب اس تپسیا کے خزانے نے جان لیا کہ یہ کھیتر سب تیرتھوں کے جوہر سے معمور ہے، تب گادھی کے فرزند نے اپنے دل میں غور و فکر کیا۔

Word by Word

• सर्वतीर्थमयम्: consisting of all tīrthas
• सर्वतीर्थमयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + तीर्थ (प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (सर्वैः तीर्थैः मयम्) 'क्षेत्रम्' इति विशेषण

• क्षेत्रम्: the sacred field/place
• क्षेत्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तत्: that
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; 'क्षेत्रम्' इत्यस्य पुनरुक्ति/निर्देश

• विज्ञाय: having understood
• विज्ञाय: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: वि-ज्ञा (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (absolutive/gerund)

• तपोनिधिः: the treasure of austerity (ascetic)
• तपोनिधिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक) + निधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (तपसः निधिः)

• ततः: then
• ततः: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: क्रम/अनन्तरवाचक-अव्यय (then)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• चिन्तयामास: pondered/thought
• चिन्तयामास: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: चिन्त् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect; periphrastic), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• स्वचित्ते: in his own mind
• स्वचित्ते: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: स्व (प्रातिपदिक) + चित्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय (स्वं चित्तम्)

• गाधिनन्दनः: Gādhi's son (Viśvāmitra)
• गाधिनन्दनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गाधि (प्रातिपदिक) + नन्दन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (गाधेः नन्दनः)

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Puṣkaratraya (within a sarva-tīrtha-maya kṣetra)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣayaḥ

Visual Art Cues

Scene: Viśvāmitra stands contemplative near a sacred landscape where multiple tīrtha-symbols appear—confluence-like waters, lotus ponds, a small shrine—suggesting ‘all-tīrthas in one’.

Characters & Entities

• Viśvāmitra (Gādhi-nandana)
• kṣetra (sacred region)
• tīrthas (all)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A truly sanctified kṣetra can embody the merit of many tīrthas, making it a concentrated field of spiritual power.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The unnamed kṣetra under discussion in this chapter (where Puṣkara-traya is situated), described as “sarva-tīrtha-maya.”

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; it frames the theological basis for choosing local tīrtha-bathing when distant travel is difficult.