Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 59

Devanagari script

उच्छिष्टेन त्वया राजन्हरणाय हि केवलम् । एतत्सरोरुहं स्पृष्टं तेनेदृक्संस्थितं फलम्

Transliteration

ucchiṣṭena tvayā rājanharaṇāya hi kevalam | etatsaroruhaṃ spṛṣṭaṃ tenedṛksaṃsthitaṃ phalam

Translation

اے راجن! تم نے ناپاک حالت میں صرف اسے لے جانے کے ارادے سے اس کنول کو چھوا؛ اسی لیے ایسا ہی پھل ظاہر ہوا۔

Word by Word

• उच्छिष्टेन: with (your) leftover/impure touch
• उच्छिष्टेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: उच्छिष्ट (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; करण-कारक (instrumental)

• त्वया: by you
• त्वया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/सर्वनाम, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन

• राजन्: O king
• राजन्: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/सम्बोधन), एकवचन

• हरणाय: for removal
• हरणाय: Sampradana (Recipient/Purpose/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: हरण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, चतुर्थी (4th/चतुर्थी), एकवचन; प्रयोजन/सम्प्रदानार्थ (dative of purpose)

• हि: indeed/for
• हि: Discourse Particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अव्यय; हेत्वर्थ/निश्चयार्थ

• केवलम्: only/merely
• केवलम्: Adverbial (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: केवल (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभावेन प्रयुक्तम्; क्रियाविशेषण (adverbial)

• एतत्: this
• एतत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; विशेषण

• सरोरुहम्: lotus
• सरोरुहम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सरोरुह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; कर्मपद (object)

• स्पृष्टम्: touched
• स्पृष्टम्: Karma (Object-state/कर्म)
• Type: Verb
• Root: स्पृश् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle/क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि प्रयोग-सूचक

• तेन: thereby/for that reason
• तेन: Karana (Cause/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; कारण/हेतु

• ईदृक्: such
• ईदृक्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ईदृश्/ईदृक् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (फलम् इति)

• संस्थितम्: resulting/come about
• संस्थितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम् + स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle/क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• फलम्: result/fruit
• फलम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: फल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; कर्तृस्थानी (predicate-nominative)

Speaker

Viśvāmitra

Tirtha Mahatmya

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: A king reaches toward a radiant lotus at a sacred pond; a sage admonishes him, the lotus seeming to dim as the moral consequence is pronounced.

Characters & Entities

• Viśvāmitra
• Puṣkara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Intent (to appropriate what is sacred) and impurity (ucchiṣṭa state) together intensify karmic reaction, even in a holy place.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Puṣkara is the tīrtha background; the verse protects its sanctity by explaining the fault lies in the transgressor, not the tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

Avoid touching or taking sacred manifestations with impure state or acquisitive intent; approach with śauca and reverence.