Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 43

Devanagari script

अथापश्यद्द्रुमोपांते विश्वामित्रं मुनीश्वरम् । उपविष्टं कृतस्नानं वीक्षमाणं जलाशयम्

Transliteration

athāpaśyaddrumopāṃte viśvāmitraṃ munīśvaram | upaviṣṭaṃ kṛtasnānaṃ vīkṣamāṇaṃ jalāśayam

Translation

پھر اس نے درخت کے پاس وشوامتر مُنیश्वर کو دیکھا—مُنیوں کے سردار—جو غسل کر کے بیٹھے تھے اور اُس مقدّس آبی حوض کو تک رہے تھے۔

Word by Word

• अथ: then
• अथ: सम्बन्ध/अनुक्रम
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनुक्रम/अनन्तर (then)

• अपश्यत्: saw
• अपश्यत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• द्रुमोपान्ते: near a tree
• द्रुमोपान्ते: अधिकरण (Location)
• Type: Noun
• Root: द्रुम + उपान्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (द्रुमस्य उपान्ते)

• विश्वामित्रम्: Viśvāmitra
• विश्वामित्रम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: विश्वामित्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• मुनीश्वरम्: lord of sages
• मुनीश्वरम्: कर्म (Apposition to object)
• Type: Noun
• Root: मुनि + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (मुनीनां ईश्वरः)

• उपविष्टम्: seated
• उपविष्टम्: कर्म-विशेषण
• Type: Verb
• Root: उप-विश् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (Past Passive Participle), पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (to विश्वामित्रम्)

• कृतस्नानम्: having performed bathing; bathed
• कृतस्नानम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: कृत + स्नान (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (कृतं स्नानं येन/यस्य) = ‘having bathed’

• वीक्षमाणम्: observing; looking at
• वीक्षमाणम्: कर्म-विशेषण
• Type: Verb
• Root: वीक्ष् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान-कृदन्त (Present Active Participle), पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (to विश्वामित्रम्)

• जलाशयम्: a water-reservoir; pond
• जलाशयम्: कर्म (Object of ‘observing’)
• Type: Noun
• Root: जल + आशय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (जलस्य आशयः)

Speaker

Narrator (Purāṇic narrator within the Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya context)

Tirtha Mahatmya

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: Under a broad tree at the water’s edge, Viśvāmitra sits serene, wet hair and cloth from snāna, eyes fixed on the shimmering reservoir; the king beholds him from a short distance, the forest opening into a sacred clearing.

Characters & Entities

• Viśvāmitra
• Jalāśaya (sacred water-body)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha is sanctified by both the waters and the presence of realized sages; darśana of such a muni is itself purifying.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A jalāśaya (sacred pond/lake) central to Nāgarakhaṇḍa’s Tīrthamāhātmya; the precise name is supplied by the broader chapter context.

What ritualistic prescription is mentioned?

Snāna (ritual bathing) is indicated as already performed by the sage, highlighting bathing as a key tīrtha-practice.