Home›Skanda Purana›Nagara Khanda›Tirtha Mahatmya›Adhyaya 45›Shloka 12
←Previous Verse
Next Verse→

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 12

Devanagari script

वृक्षमूलं समाश्रित्य निविष्टश्च क्षितौ ततः । तुष्टावाथ शुचिर्भूत्वा श्रद्धया च त्रिपुष्करम् । मध्यमाद्योजनं स्वर्गः कनिष्ठादर्ध योजनम् । ज्येष्ठकुण्डात्पुनः ख्यातो हस्तप्रायः शुभात्मभिः

Transliteration

vṛkṣamūlaṃ samāśritya niviṣṭaśca kṣitau tataḥ | tuṣṭāvātha śucirbhūtvā śraddhayā ca tripuṣkaram | madhyamādyojanaṃ svargaḥ kaniṣṭhādardha yojanam | jyeṣṭhakuṇḍātpunaḥ khyāto hastaprāyaḥ śubhātmabhiḥ

Translation

پھر وہ درخت کی جڑ کا سہارا لے کر زمین پر بیٹھ گیا۔ پاکیزہ ہو کر اس نے عقیدت کے ساتھ تری پشکر کی حمد کی۔ کہا جاتا ہے کہ مدھیَم پشکر سے سَورگ کا راستہ ایک یوجن ہے؛ کنِشٹھ سے آدھا یوجن؛ اور جَیَشٹھ کنڈ سے تو نیک نفوس میں یہ مشہور ہے کہ سَورگ گویا محض ایک ہاتھ بھر کے فاصلے پر ہے۔

Word by Word
वृक्षमूलम्the root of a tree
वृक्षमूलम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवृक्ष (प्रातिपदिक) + मूल (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समासः (षष्ठी-तत्पुरुषः: वृक्षस्य मूलम्); नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
समाश्रित्यhaving resorted to
समाश्रित्य:
Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
TypeIndeclinable
Rootसम् + आ + श्रि (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय-भावः (absolutive/gerund)
निविष्टःseated
निविष्टः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootनि + विश् (धातु) → निविष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्तः (क्त-प्रत्ययान्त), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्तृ-विशेषणम्
चand
च:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्ययम्; समुच्चय-बोधक
क्षितौon the ground
क्षितौ:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootक्षिति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्
ततःthen
ततः:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्ययम्; क्रमवाचक
तुष्टावhe praised
तुष्टाव:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootस्तु (धातु)
Formलिट्-लकारः (Perfect), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्
अथthen
अथ:
Sambandha (Discourse connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्ययम्; आरम्भ/अनन्तर (then/now)
शुचिःpure
शुचिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootशुचि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्
भूत्वाhaving become
भूत्वा:
Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
TypeIndeclinable
Rootभू (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय-भावः (absolutive/gerund)
श्रद्धयाwith faith
श्रद्धया:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootश्रद्धा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्
चand
च:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्ययम्; समुच्चय-बोधक
त्रिपुष्करम्Tripuṣkara (the three Puṣkara pools/complex)
त्रिपुष्करम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक) + पुष्कर (प्रातिपदिक)
Formद्विगु-समासः (त्रयः पुष्कराः यस्य/त्रयाणि पुष्कराणि); नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
मध्यमात्from the middle (one)
मध्यमात्:
Apadana (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootमध्यम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम्; अपादानार्थे
योजनम्a yojana (measure)
योजनम्:
Karma (Measure/परिमाण)
TypeNoun
Rootयोजन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; परिमाणवाचक
स्वर्गःheaven
स्वर्गः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootस्वर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
कनिष्ठात्from the youngest/smallest (one)
कनिष्ठात्:
Apadana (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootकनिष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम्
अर्धhalf
अर्ध:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअर्ध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; परिमाण-विशेषणम्
योजनम्a yojana
योजनम्:
Karma (Measure/परिमाण)
TypeNoun
Rootयोजन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
ज्येष्ठकुण्डात्from the eldest (main) pond
ज्येष्ठकुण्डात्:
Apadana (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootज्येष्ठ (प्रातिपदिक) + कुण्ड (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समासः (कर्मधारय/षष्ठीभावः: ज्येष्ठं कुण्डम्); नपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम्
पुनःagain, further
पुनः:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्ययम्; पुनरावृत्ति/पुनरुक्ति (again/further)
ख्यातःis renowned/known
ख्यातः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootख्या (धातु) → ख्यात (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्तः (क्त-प्रत्ययान्त), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्तृ-विशेषणम्
हस्तप्रायःabout a hand-span (in size/distance)
हस्तप्रायः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootहस्त (प्रातिपदिक) + प्राय (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समासः (उपमान/परिमाणार्थ: हस्त-प्रायः = about a hand-span); पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्
शुभात्मभिःby the noble-souled (people)
शुभात्मभिः:
Karana (Agentive instrument/करण)
TypeNoun
Rootशुभ (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समासः (शुभः आत्मा यस्य); पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, बहुवचनम्
Speaker

Skanda (contextual attribution within Nāgara Khaṇḍa Tīrthamāhātmya narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Tri-Puṣkara (Jyeṣṭha/Madhya/Kaniṣṭha)

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim rests under a tree at the root, seated on earth, then offers heartfelt praise to the Three Puṣkaras; behind him three distinct waterbodies shimmer, suggesting ascending sanctity; a subtle celestial path motif indicates ‘distance to heaven’.

Characters & Entities
T
Tripuṣkara
J
Jyeṣṭha-kuṇḍa
M
Madhyama Puṣkara
K
Kaniṣṭha Puṣkara
S
Svarga

FAQs

Faithful praise and purity of mind connect the pilgrim to the extraordinary salvific power attributed to Puṣkara’s sacred waters.

Tripuṣkara—the three Puṣkara tīrthas, especially the Jyeṣṭha-kuṇḍa, along with Madhyama and Kaniṣṭha.

Becoming śuci (purified) and offering stuti (praise) with śraddhā to Tripuṣkara; the verse also presents a phala-style valuation of the three sites.

←Previous Verse
Next Verse→