Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 65

Devanagari script

यंयं प्रार्थयते विप्रं स श्राद्धार्थं महीपतिः । स स तं भर्त्सयामास दुरुक्तैः कोपसंयुतः

Transliteration

yaṃyaṃ prārthayate vipraṃ sa śrāddhārthaṃ mahīpatiḥ | sa sa taṃ bhartsayāmāsa duruktaiḥ kopasaṃyutaḥ

Translation

شْرادھ کے کام کے لیے بادشاہ جس جس برہمن سے درخواست کرتا، وہی برہمن غضب میں بھر کر سخت کلامی سے اسے ڈانٹتا تھا۔

Word by Word

• यम्: whom
• यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; पुनरुक्ति-प्रयोग (yaṃ yaṃ = ‘whomever’)

• यम्: whomever
• यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; पुनरुक्ति

• प्रार्थयते: requests/beseeches
• प्रार्थयते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + अर्थ् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद

• विप्रम्: a Brahmin
• विप्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• श्राद्धार्थम्: for (the purpose of) śrāddha
• श्राद्धार्थम्: Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: श्राद्ध + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; चतुर्थी-तत्पुरुषार्थे (purpose): श्राद्धाय अर्थः (for the purpose of śrāddha)

• महीपतिः: the king
• महीपतिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मही + पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः—महीपतेः (lord of the earth)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; पुनरुक्ति (sa sa = ‘he, again and again’)

• सः: (that) he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; पुनरुक्ति

• तम्: him
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• भर्त्सयामास: rebuked
• भर्त्सयामास: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भर्त्स् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद; आम-प्रत्यययुक्त-लिट् (periphrastic perfect usage)

• दुरुक्तैः: with harsh words
• दुरुक्तैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: दुरुक्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसक/पुं (प्रयोगे), तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन; करणवाचक

• कोपसंयुतः: filled with anger
• कोपसंयुतः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कोप + संयुत (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; भूतकृदन्त (क्त), संयुत (endowed/associated); समासः—कोपेन संयुतः (joined with anger)

Speaker

Unspecified narrator (Purāṇic narrative voice within Nāgarakhaṇḍa)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A king in anxious humility requesting a brāhmaṇa for śrāddha; the brāhmaṇa, stern and angry, rebukes him in a public courtyard; attendants look uneasy; ritual vessels remain unused.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even righteous intentions can meet resistance; dharma requires patience, right conduct, and proper alignment between giver and recipient.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The setting remains the sacred city of Nāgarakhaṇḍa’s tīrthamāhātmya; no specific tīrtha name is stated in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

The king seeks brāhmaṇas to participate in/receive offerings for śrāddha.