Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 11

Devanagari script

चांद्र एकादशोनस्तु त्रिंशद्धीन उडूद्भवः । शीतातपौ तथा वृष्टिः सौरमानेन जायते

Transliteration

cāṃdra ekādaśonastu triṃśaddhīna uḍūdbhavaḥ | śītātapau tathā vṛṣṭiḥ sauramānena jāyate

Translation

قمری سال گیارہ دن کم ہوتا ہے، اور ناکشتر (ستاروی) سال تیس دن کم۔ سردی و گرمی اور اسی طرح بارش، سب شمسی پیمانے کے مطابق پیدا ہوتے ہیں۔

Word by Word

• चांद्रः: lunar
• चांद्रः: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चान्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; विशेषणम् (संवत्सरः इति अध्याहारः)

• एकादशोनः: eleven less
• एकादशोनः: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एकादश-ऊन (प्रातिपदिक; एकादश + ऊन)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; विशेषणम् (एकादशभिः ऊनः = eleven less)

• तु: but
• तु: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विरोध/विशेषार्थक-निपात (particle: but/indeed)

• त्रिंशत्: thirty
• त्रिंशत्: Upapada-Sambandha (Measure/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: त्रिंशत् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc.), एकवचन; संख्यावाचक

• हीनः: deficient (by)
• हीनः: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हीन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; विशेषणम्

• उडूद्भवः: the nakṣatra-based (year)
• उडूद्भवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: उडु-उद्भव (प्रातिपदिक; उडु + उद्भव)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (उडूनाम् उद्भवः)

• शीतातपौ: cold and heat
• शीतातपौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शीत + आतप (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), द्विवचन; इतरेतर-द्वन्द्वः

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकार/समुच्चयार्थक (adverb: likewise/and also)

• वृष्टिः: rain
• वृष्टिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वृष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• सौरमानेन: by the solar measure
• सौरमानेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: सौरमान (प्रातिपदिक; सौर + मान)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन; तत्पुरुषः (सौरं मानम्)

• जायते: arises / occurs
• जायते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √जन् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

Speaker

Skanda (deduced; exact speaker not in snippet)

Visual Art Cues

Scene: A sage instructs a listener with a celestial diagram: Sun’s path marking seasons, Moon’s shorter year, and a star-circle for nakṣatras; below, earth shows alternating heat, cold, and rain over fields and rivers.

Characters & Entities

• Lunar year (cāndra)
• Stellar/Nakshatra year (ārkṣa/uḍūdbhava)
• Solar measure (saura-māna)
• Seasonal phenomena (cold/heat/rain)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred observance respects nature’s rhythms; the Purāṇic view links seasonal order to solar time, guiding dharma through disciplined calendrical knowledge.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is named in this verse; it provides time-and-nature context often used to ground tīrtha and vrata teachings.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; it clarifies time standards used to schedule rites and seasonal observances.