Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 2

Devanagari script

दीर्घायुर्जायते मर्त्यः सर्वरोगविवर्जितः । मार्कण्डेश्वर इत्युक्तस्तत्र देवो महेश्वरः

Transliteration

dīrghāyurjāyate martyaḥ sarvarogavivarjitaḥ | mārkaṇḍeśvara ityuktastatra devo maheśvaraḥ

Translation

انسان کو دراز عمر نصیب ہوتی ہے اور وہ ہر بیماری سے پاک ہو جاتا ہے۔ وہاں مہیشور دیو “مارکنڈیشور” کے نام سے معروف ہیں۔

Word by Word

• दीर्घायुः: long life
• दीर्घायुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दीर्घ + आयुस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; 'दीर्घम् आयुः यस्य' इत्यर्थे (long life-span)

• जायते: is born/arises
• जायते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद

• मर्त्यः: a mortal (man)
• मर्त्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मर्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• सर्वरोगविवर्जितः: free from all diseases
• सर्वरोगविवर्जितः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व + रोग + विवर्जित (वि + वर्ज् धातु + क्त कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: 'सर्वेषां रोगाणां विवर्जितः' (free from all diseases)

• मार्कण्डेश्वरः: Mārkaṇḍeśvara (Lord of Mārkaṇḍeya)
• मार्कण्डेश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मार्कण्डेय + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: 'मार्कण्डेयस्य ईश्वरः'

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotative/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इत्यादि-उद्धरणसूचक (quotative)

• उक्तः: called/said
• उक्तः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle, क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; 'उक्त'

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb)

• देवः: the god
• देवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• महेश्वरः: Mahēśvara (Great Lord Śiva)
• महेश्वरः: Apposition (Samānādhikaraṇa/समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: महा + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

Speaker

Sūta (continuing)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Mārkaṇḍeśvara

Type: temple

Skanda Dialogue

Listener: Śaunaka and the Naimiṣāraṇya ṛṣis (implied)

Visual Art Cues

Scene: A prominent liṅga shrine labeled Mārkaṇḍeśvara; devotees offer bilva leaves and water; a subtle iconographic hint of Yama subdued or kept at bay (symbolic), emphasizing longevity and freedom from disease.

Characters & Entities

• Maheśvara (Śiva)
• Mārkaṇḍeśvara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Śiva’s presence as Mārkaṇḍeśvara is praised as granting ārogya (health) and dīrghāyu (longevity) to devotees.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Hāṭakeśvara sacred region’s liṅga known as Mārkaṇḍeśvara.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implicitly, worship/darśana of the liṅga; the explicit ritual actions were stated in the preceding verse.