Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 71

Devanagari script

सूत उवाच । सवैलक्ष्यं स्मितं कृत्वा ततः प्राह स दुर्मनाः । रहस्यं परमं ह्येतदवाच्यं हि द्विजोत्तमाः

Transliteration

sūta uvāca | savailakṣyaṃ smitaṃ kṛtvā tataḥ prāha sa durmanāḥ | rahasyaṃ paramaṃ hyetadavācyaṃ hi dvijottamāḥ

Translation

سوت نے کہا: شرمندہ سی مسکراہٹ کے ساتھ، پھر وہ دل گرفتہ بادشاہ بولا: “یہ تو نہایت اعلیٰ راز ہے، اے دو بار جنم لینے والوں میں بہترین! اسے کہنا بھی دشوار ہے۔”

Word by Word

• सूतः: Sūta
• सूतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

• सवैलक्ष्यम्: with embarrassment/awkwardness
• सवैलक्ष्यम्: Kriya-visheshana (Adverbial modifier)
• Type: Noun
• Root: स + वैलक्ष्य (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय (वैलक्ष्यसहितम्), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; क्रियाविशेषणभावे (as adverbial accusative)

• स्मितम्: a smile
• स्मितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्मित (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• कृत्वा: having made
• कृत्वा: Purvakala (Prior action)
• Type: Indeclinable
• Root: √कृ (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund)

• ततः: then
• ततः: Kriya-visheshana (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय; तद्-प्रभव)
• Form: क्रम/अपादानार्थक-अव्यय (then/from that)

• प्राह: said
• प्राह: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √ब्रू (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• दुर्मनाः: downcast, distressed
• दुर्मनाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: दुर् + मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: उपपद-तत्पुरुष (दुष्टं मनः यस्य/दुर्मनस्), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम् (qualifying 'saḥ')

• रहस्यम्: the secret
• रहस्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: रहस्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अत्र प्रथमा (predicate/topic)

• परमम्: supreme
• परमम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; रहस्यम्-विशेषणम्

• हि: indeed
• हि: Sambandha (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic/causal particle)

• एतत्: this
• एतत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; 'this'

• अवाच्यम्: not to be spoken, unspeakable
• अवाच्यम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अ + वाच्य (कृदन्त; √वच् धातु)
• Form: कृदन्त (ण्यत्/तव्यत्-भावे 'वाच्य' as 'to be spoken'), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; निषेधार्थक-उपसर्ग 'अ-'

• हि: indeed
• हि: Sambandha (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (emphasis)

• द्विजोत्तमाः: O best of the twice-born (Brahmins)
• द्विजोत्तमाः: Sambodhana (Address)
• Type: Noun
• Root: द्विज + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी/कर्मधारय-तत्पुरुषार्थे (द्विजानाम् उत्तमाः / उत्तमा द्विजाः), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; सम्बोधनार्थे अपि सम्भवति (contextual address)

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Sūta narrates: the king forces a faint, embarrassed smile, eyes lowered, shoulders heavy; sages watch with compassion as he begins to reveal a supreme secret.

Characters & Entities

• Sūta
• King (Bṛhatsena, by context)
• Dvijottamas (brāhmaṇas)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Some dharmic experiences are intimate and difficult to disclose; yet in the right sacred company they may be revealed for instruction.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The setting remains a Nāgarakhaṇḍa Śaiva shrine/tīrtha; the verse foregrounds the ‘rahasya’ rather than the place-name.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it prepares the narrative for a confidential explanation connected to the king’s vow.