Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 17

Devanagari script

एकैकं निर्वपेद्धूपं प्रतिपद्दिवसेऽखिलम् । जलशायी जगद्योनिः शेषपर्यंकमाश्रितः

Transliteration

ekaikaṃ nirvapeddhūpaṃ pratipaddivase'khilam | jalaśāyī jagadyoniḥ śeṣaparyaṃkamāśritaḥ

Translation

پرَتیپدا کے دن دھوپ کی ہر چیز ایک ایک کر کے پوری طرح نذر کرے۔ (دھیان کرے) جل شائی، جگت کی یونی پرمیشور کا، جو شیش کے بستر پر آرام فرما ہے۔

Word by Word

• एकैकम्: one by one
• एकैकम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक) + एक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; इतरेतर-द्वन्द्वः (एकं च एकं च) अर्थे 'one by one'

• निर्वपेत्: should offer/should place (as offering)
• निर्वपेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: निर् + वप् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• धूपम्: incense
• धूपम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: धूप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• प्रतिपत्-दिवसे: on the pratipad day
• प्रतिपत्-दिवसे: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: प्रतिपत् (प्रातिपदिक) + दिवस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः

• अखिलम्: entirely/altogether
• अखिलम्: Karma (Extent/कर्म-परिमाण)
• Type: Adjective
• Root: अखिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्रियाविशेषणवत् (समस्तम्)

• जल-शायी: the one who lies on the waters (Viṣṇu)
• जल-शायी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक) + शायिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः (जले शायी)

• जगत्-योनिः: source of the world
• जगत्-योनिः: Karta (Apposition/कर्ता-समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक) + योनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (जगतः योनिः)

• शेष-पर्यङ्कम्: the couch of Śeṣa
• शेष-पर्यङ्कम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शेष (प्रातिपदिक) + पर्यङ्क (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (शेषस्य पर्यङ्कः)

• आश्रितः: resting on / having resorted to
• आश्रितः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आ + श्रि (धातु) + क्त (कृत् प्रत्यय)
• Form: भूतकृत् (क्त-प्रत्ययान्त past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; जलशायी इत्यस्य विशेषण

Speaker

Sūta (deduced)

Visual Art Cues

Scene: A votary on Pratipadā offers incense in measured sequence before an image of Jalāśāyī Viṣṇu: the Lord reclining on Śeṣa over the cosmic waters, lotus and world-emergence suggested subtly.

Characters & Entities

• Śeṣa
• Viṣṇu (Jalaśāyī)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Ritual offering and contemplative visualization work together: worship with incense while meditating on Viṣṇu’s cosmic form.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse is devotional and iconographic rather than site-specific.

What ritualistic prescription is mentioned?

Offer incense items individually and completely, alongside dhyāna of the Water-Reclining Lord on Śeṣa.