Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 42

Devanagari script

एतत्सारं योगिनां ध्यानरूपं भक्तिग्राह्यं श्रद्धया चिन्तयेच्च । चातुर्मास्ये जन्मकोट्यां च जातं पापं दग्ध्वा मुक्तिदः कैटभारिः

Transliteration

etatsāraṃ yogināṃ dhyānarūpaṃ bhaktigrāhyaṃ śraddhayā cintayecca | cāturmāsye janmakoṭyāṃ ca jātaṃ pāpaṃ dagdhvā muktidaḥ kaiṭabhāriḥ

Translation

یہی اصل جوہر ہے—یوگیوں کے دھیان کی صورت، اور بھکتی سے ہی قابلِ ادراک؛ اسے شردھا کے ساتھ دل میں بساؤ۔ چاتُرمَاس کے موسم میں کیٹبھاری (وشنو) کروڑوں جنموں کے گناہ جلا کر موکش عطا کرتا ہے۔

Word by Word

• एतत्: this
• एतत्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषणम् (Neuter, Nom/Acc, Singular; adjective)

• सारम्: essence
• सारम्: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: सार (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन (Neuter, Nom/Acc, Singular)

• योगिनाम्: of yogins
• योगिनाम्: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: योगिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), बहुवचन (Masculine, Genitive, Plural)

• ध्यानरूपम्: having the form of meditation
• ध्यानरूपम्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: ध्यान + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषणम् (Neuter, Nom/Acc, Singular; adjective)

• भक्तिग्राह्यम्: attainable by devotion
• भक्तिग्राह्यम्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: भक्ति + ग्राह्य (कृदन्त-प्रातिपदिक; ग्रह् धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; ‘ग्राह्य’ = ग्रह् धातोः ण्यत्, ‘गृह्यते’ इति (Neuter, Nom/Acc, Singular; gerundive/adjectival)

• श्रद्धया: with faith
• श्रद्धया: Karaṇa (Instrument/Means)
• Type: Noun
• Root: श्रद्धा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन (Feminine, Instrumental, Singular)

• चिन्तयेत्: should contemplate
• चिन्तयेत्: Kriyā (Action)
• Type: Verb
• Root: चिन्त् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम् (Optative, 3rd person, Singular, Parasmaipada)

• च: and
• च: Samuccaya (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-निपात (conjunction)

• चातुर्मास्ये: in the Cāturmāsya (four-month period/rite)
• चातुर्मास्ये: Adhikaraṇa (Time/Context)
• Type: Noun
• Root: चातुर्मास्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन (Neuter, Locative, Singular)

• जन्मकोट्याम्: in (the span of) a crore of births
• जन्मकोट्याम्: Adhikaraṇa (Time/Extent)
• Type: Noun
• Root: जन्म + कोटि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन (Feminine, Locative, Singular)

• च: and
• च: Samuccaya (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-निपात (conjunction)

• जातम्: arisen; produced
• जातम्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: जन् (धातु) → जात (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; भूतकृदन्तः (क्त), ‘उत्पन्न’ इति (Neuter, Nom/Acc, Singular; past participle)

• पापम्: sin
• पापम्: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: पाप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन (Neuter, Accusative, Singular)

• दग्ध्वा: having burnt (away)
• दग्ध्वा: Pūrvakāla-kriyā (Prior action)
• Type: Verb
• Root: दह् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (Gerund/Absolutive), ‘दग्ध्वा’ = ‘दहित्वा’ (having burnt)

• मुक्तिदः: giver of liberation
• मुक्तिदः: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: मुक्ति + द (कृदन्त-प्रातिपदिक; दा धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; ‘द’ = दा धातोः क्विप्/ण्वुलर्थे, ‘दाता’ इति (Masculine, Nom, Singular; giver)

• कैटभारिः: the foe of Kaiṭabha (Viṣṇu)
• कैटभारिः: Karta (Subject/Apposition)
• Type: Noun
• Root: कैटभ + अरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन (Masculine, Nom, Singular)

Speaker

Skanda (deduced from Adhyāya continuity before Brahmā’s speech begins at v.43)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A devotee-yogin seated in meditation during the rainy-season Cāturmāsya, visualizing Viṣṇu as Kaiṭabhāri; a haloed Viṣṇu burns karmic darkness like fire consuming soot, with tīrtha waters and lamps nearby.

Characters & Entities

• Viṣṇu (Kaiṭabhāri)
• Cāturmāsya
• Yogins

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Faithful contemplation of the mantra-essence—through yoga and devotion—purifies even ancient karmic burdens and leads to liberation.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse emphasizes a sacred time (Cāturmāsya) more than a named location; no specific tīrtha is stated here.

What ritualistic prescription is mentioned?

Contemplate (cintayet) the essence with śraddhā, especially during Cāturmāsya; implied practices include japa and dhyāna.