Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 55

Devanagari script

हृदये चेश्वरः शंभुर्नाभौ ब्रह्मा सनातनः । पृथ्वी पादतलाग्रे जलं सर्वगतं तथा

Transliteration

hṛdaye ceśvaraḥ śaṃbhurnābhau brahmā sanātanaḥ | pṛthvī pādatalāgre jalaṃ sarvagataṃ tathā

Translation

دل میں پرمیشور شَمبھو ہیں؛ ناف میں ازلی برہما۔ پاؤں کے تلووں کے اگلے حصے میں پرتھوی ہے؛ اور پانی بھی اسی طرح ہر جگہ پھیلا ہوا ہے۔

Word by Word

• हृदये: in the heart
• हृदये: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हृदय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक निपात (conjunction)

• ईश्वरः: the Lord
• ईश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• शम्भुः: Śambhu (Śiva)
• शम्भुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शम्भु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ईश्वरः इत्यस्य विशेषण/अप्पोज़िशन

• नाभौ: in the navel
• नाभौ: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नाभि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• ब्रह्मा: Brahmā
• ब्रह्मा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (प्रातिपदिक: ब्रह्मन्; रूप: ब्रह्मा)

• सनातनः: eternal
• सनातनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सनातन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन—ब्रह्मा इति विशेषण

• पृथ्वी: earth
• पृथ्वी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पृथ्वी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• पादतलाग्रे: at the front of the sole (of the foot)
• पादतलाग्रे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पाद-तल-अग्र (प्रातिपदिक; पाद + तल + अग्र)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन—“at the tip/front of the sole of the foot”

• जलम्: water
• जलम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सर्वगतम्: all-pervading
• सर्वगतम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सर्व-गत (प्रातिपदिक; सर्व + गत)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन—जलम् इति विशेषण; “all-pervading”

• तथा: likewise
• तथा: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक अव्यय (adverb)

Speaker

Skanda (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hṛdaya-Śambhu, Nābhi-Brahmā, Pāda-bhūmi, Sarvagata-jala (Deha-tīrtha mapping)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A devotional body-mandala: heart-lotus containing Śiva-Śambhu; navel-lotus containing four-faced Brahmā; soles resting on a stylized Earth-disc; translucent waves of water permeating the figure.

Characters & Entities

• Śambhu (Śiva)
• Brahmā
• Pṛthvī
• Jala

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The human body mirrors cosmic sacred order: deities and elements are contemplated as present within.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

An inner tīrtha mapping is taught rather than a named external pilgrimage site.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implied contemplative practice: meditate on Śiva in the heart and Brahmā in the navel, and on the elements within the body.