Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 63

Devanagari script

मूर्त्तामूर्त्तवैराजं तं सदसद्रूप मव्यम् । चिंतयित्वा विराड्रूपं न भूयःस्तनपो भवेत् । चातुर्मास्ये सकृदपि ध्यानात्कल्मषसंक्षयः

Transliteration

mūrttāmūrttavairājaṃ taṃ sadasadrūpa mavyam | ciṃtayitvā virāḍrūpaṃ na bhūyaḥstanapo bhavet | cāturmāsye sakṛdapi dhyānātkalmaṣasaṃkṣayaḥ

Translation

اُس اَویہ، اَمر پر بھگوان وِراج کا دھیان کرو—جو صورت والا بھی ہے اور بے صورت بھی، جس کی حقیقت میں ہستی اور نیستی دونوں سمائے ہیں۔ اُس کے وِراٹ (کائناتی) روپ کا چنتن کرنے سے پھر جسمانی جنم نہیں ہوتا۔ چاتُرمَاسی کے دوران ایک بار کا دھیان بھی گناہوں کا زوال کر دیتا ہے۔

Word by Word

• मूर्तामूर्तवैराजम्: the cosmic (Vairāja) form that is both manifest and unmanifest
• मूर्तामूर्तवैराजम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Adjective
• Root: मूर्त (प्रातिपदिक) + अमूर्त (प्रातिपदिक) + वैराज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; द्वन्द्व-समासः (मूर्तश्च अमूर्तश्च) + वैराजम् (विराजसम्बन्धि)

• तम्: him/that (one)
• तम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; सर्वनाम

• सत्: being/real
• सत्: Sambandha (सम्बन्ध/Compound member)
• Type: Noun
• Root: सत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासाङ्ग (in compound)

• असत्: non-being/unreal
• असत्: Sambandha (सम्बन्ध/Compound member)
• Type: Noun
• Root: असत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासाङ्ग (in compound)

• रूपम्: form/nature
• रूपम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; समासान्त (सदसद्रूपम्)

• अव्यम्: imperishable
• अव्यम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Adjective
• Root: अव्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषणम् (imperishable/unchanging)

• चिन्तयित्वा: having contemplated
• चिन्तयित्वा: Kriya (क्रिया/Preceding action)
• Type: Verb
• Root: चिन्त् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (Absolutive/Gerund), अव्ययभावः; पूर्वक्रिया (having contemplated)

• विराड्रूपम्: the Virāṭ-form (cosmic form)
• विराड्रूपम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: विराज्/विराट् (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; तत्पुरुष-समासः (विराडः रूपम्)

• न: not
• न: Sambandha (सम्बन्ध/Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध-निपात (negation)

• भूयः: again
• भूयः: Sambandha (सम्बन्ध/Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: भूयस् (अव्यय/क्रियाविशेषण)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (again/further)

• स्तनपः: an infant (milk-drinker)
• स्तनपः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: स्तनप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• भवेत्: would become
• भवेत्: Kriya (क्रिया/Main verb)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• चातुर्मास्ये: in the Cāturmāsya period (four-month season)
• चातुर्मास्ये: Adhikarana (अधिकरण/Time)
• Type: Noun
• Root: चातुर्मास्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; अधिकरण (time-locus)

• सकृत्: once
• सकृत्: Sambandha (सम्बन्ध/Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: सकृत् (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (once)

• अपि: even
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध/Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (even/also)

• ध्यानात्: from (the act of) meditation
• ध्यानात्: Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
• Type: Noun
• Root: ध्यान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन; हेतुः/अपादान (cause/source)

• कल्मषसंक्षयः: destruction of sin/impurity
• कल्मषसंक्षयः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: कल्मष (प्रातिपदिक) + संक्षय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; तत्पुरुष-समासः (कल्मषस्य संक्षयः)

Speaker

Brahmā (deduced from Brahmā–Nārada dialogue context in this adhyāya colophon)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Nārada

Visual Art Cues

Scene: A cosmic Virāṭ form spanning worlds—yet simultaneously dissolving into formless radiance—while a sage meditates during monsoon Cāturmāsya, with clouds, lamps, and temple banners indicating the season of vows.

Characters & Entities

• Virāj
• Virāṭ
• Cāturmāsya

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Contemplation of the Lord’s cosmic reality (Virāṭ/Virāj), especially in Cāturmāsya, purifies sin and leads toward freedom from rebirth.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse occurs within the Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya section, though this particular shloka emphasizes the time-sacredness of Cāturmāsya more than a single tirtha act.

What ritualistic prescription is mentioned?

Dhyāna (meditation) even once during Cāturmāsya is prescribed as a sin-destroying practice.