Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 11

Devanagari script

स च क्रुद्ध्यति हसति स्त्रीणां मध्यगतः क्वचित् । एवं विचरतस्तस्य ऋषिपत्न्यः समंततः

Transliteration

sa ca kruddhyati hasati strīṇāṃ madhyagataḥ kvacit | evaṃ vicaratastasya ṛṣipatnyaḥ samaṃtataḥ

Translation

اور کبھی عورتوں کے درمیان چلتے پھرتے وہ غضبناک ہوتا، پھر ہنس پڑتا۔ یوں بھٹکتے ہوئے اسے رشیوں کی پتنیوں نے چاروں طرف سے گھیر لیا۔

Word by Word

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)

• च: and
• च: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• क्रुद्ध्यति: gets angry
• क्रुद्ध्यति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: क्रुध् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन (3rd person singular)

• हसति: laughs
• हसति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: हस् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन (3rd person singular)

• स्त्रीणाम्: of women
• स्त्रीणाम्: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: स्त्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन (Feminine, Genitive, Plural)

• मध्यगतः: having gone into the midst; in the middle
• मध्यगतः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मध्य + गत (गम्-धातु, क्त कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular); समासः—मध्यं गतः (द्वितीया-तत्पुरुष)

• क्वचित्: sometimes
• क्वचित्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: क्वचित् (अव्यय)
• Form: काल/देशवाचक-अव्यय (sometimes)

• एवम्: thus
• एवम्: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (thus/in this manner)

• विचरतः: of him who was roaming
• विचरतः: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: वि + चर् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले कृदन्त (present participle); पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Genitive, Singular); तस्य इति सम्बद्धम्

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Genitive, Singular)

• ऋषिपत्न्यः: the sages' wives
• ऋषिपत्न्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऋषि + पत्नी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन (Feminine, Nominative, Plural); समासः—ऋषेः पत्नी (षष्ठी-तत्पुरुष)

• समन्ततः: from all sides; all around
• समन्ततः: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: समन्ततः (अव्यय)
• Form: परितोऽर्थक-अव्यय (adverb: on all sides)

Speaker

Narrator (Purāṇic storyteller, likely Sūta/Lomaharṣaṇa in māhātmya narration)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: The enchanting figure moves among women; his face alternates between sudden anger and sudden laughter; the sages’ wives cluster around him, captivated.

Characters & Entities

• Ṛṣipatnyaḥ (wives of sages)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Unsteady fascination and emotional turbulence (anger/laughter) signal māyā at work; dharma requires vigilance of mind and senses.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This verse sits within the Nāgarakhaṇḍa’s Tīrthamāhātmya framework; the specific tīrtha is not named in this single shloka excerpt.

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this verse; it is narrative setup describing the situation.