Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 16

Devanagari script

तस्मात्पार्वति यत्नेन हरौ सुप्ते तपः कुरु । चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते प्रणवेन समन्वितम्

Transliteration

tasmātpārvati yatnena harau supte tapaḥ kuru | cāturmāsye'tha saṃprāpte praṇavena samanvitam

Translation

پس اے پاروتی! کوشش کے ساتھ اُس مقدس مدت میں، جب ہری ‘سوئے ہوئے’ مانے جاتے ہیں، تپسیا کرو؛ اور جب چاتُرمَاس آ پہنچے تو پرنَو ‘اوم’ کے ساتھ اسے انجام دو۔

Word by Word

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: Hetu (Reason/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: tasmāt (तद्-सर्वनाम)
• Form: अव्ययीभावार्थे पञ्चमी-रूपम्; हेत्वर्थक (ablatival adverb: 'therefore/from that reason')

• पार्वति: O Pārvatī
• पार्वति: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: pārvatī (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; सम्बोधन-प्रथमा (Vocative/सम्बोधन), एकवचन

• यत्नेन: with effort
• यत्नेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: yatna (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया-विभक्ति (Instrumental/करण), एकवचन

• हरौ: when/while Hari (is)
• हरौ: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: hari (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सप्तमी-विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन

• सुप्ते: asleep
• सुप्ते: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: svap (धातु) + supta (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); पुंलिङ्ग; सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; 'हरौ' इति विशेषण (when asleep)

• तपः: austerity, penance
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: tapas (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन

• कुरु: do, perform
• कुरु: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √kṛ (कृ धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative); मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• चातुर्मास्ये: in the Cāturmāsya period
• चातुर्मास्ये: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: cāturmāsya (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी-विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन

• अथ: then
• अथ: Anvaya (Discourse connector/अन्वय)
• Type: Indeclinable
• Root: atha (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनन्तरार्थक/प्रकरणारम्भक (then/now)

• संप्राप्ते: when it has arrived
• संप्राप्ते: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: sam-√prāp (प्राप् धातु) + saṃprāpta (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; 'चातुर्मास्ये' इति विशेषण (when arrived)

• प्रणवेन: with the praṇava (Oṃ)
• प्रणवेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: praṇava (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया-विभक्ति (Instrumental/करण), एकवचन

• समन्वितम्: accompanied by, combined with
• समन्वितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: sam-anv-√i (इ धातु) + samanvita (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; 'तपः' इति विशेषण (endowed/combined with)

Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Cāturmāsya (Viṣṇu-śayana-kāla)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Pārvatī

Visual Art Cues

Scene: Pārvatī is addressed in a teaching scene; in the background Viṣṇu rests on Śeṣa in Yoga-nidrā (Kṣīra-sāgara motif), while devotees undertake Cāturmāsya vows, chanting Oṃ.

Characters & Entities

• Pārvatī
• Hari (Viṣṇu)
• Cāturmāsya
• Praṇava (Oṃ)
• Tapas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Seasonal sacred discipline (Cāturmāsya) should be practiced with effort, integrating tapas with Praṇava-centered devotion.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No particular site is named in this verse; it provides a vrata framework within the tīrtha chapter.

What ritualistic prescription is mentioned?

Perform tapas during Cāturmāsya, explicitly accompanied by Praṇava (Oṃ), implying Oṃ-japa or Oṃ-prefixed mantra practice.