Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 38

Devanagari script

प्रकृतीनां च सर्वासां न मन्त्रो द्वादशाक्षरः । न जपो न तपः कार्यं कायक्लेशाद्विशुद्धिता

Transliteration

prakṛtīnāṃ ca sarvāsāṃ na mantro dvādaśākṣaraḥ | na japo na tapaḥ kāryaṃ kāyakleśādviśuddhitā

Translation

اور ایسے سب لوگوں کے لیے بارہ اَکشر والا منتر منتر کے طور پر (استعمال) نہیں۔ نہ جپ کرنا ہے نہ تپسیا—جسمانی اذیت سے کوئی پاکیزگی نہیں ہوتی۔

Word by Word

• प्रकृतीनाम्: of natures/constitutions (prakṛtis)
• प्रकृतीनाम्: Shashthi-sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: प्रकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• सर्वासाम्: of all
• सर्वासाम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन; विशेषणम् (qualifying प्रकृतीनाम्)

• न: not
• न: Pratishedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध (negation particle)

• मन्त्रः: mantra
• मन्त्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मन्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• द्वादशाक्षरः: twelve-syllabled
• द्वादशाक्षरः: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वादश-अक्षर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; द्विगु-समासः (द्वादश अक्षराणि यस्य)

• न: not
• न: Pratishedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध (negation particle)

• जपः: recitation
• जपः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• न: not
• न: Pratishedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध (negation particle)

• तपः: austerity
• तपः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• कार्यम्: to be done, necessary
• कार्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: कार्य (प्रातिपदिक; √कृ धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; कृदन्त (भाव्य/कर्तव्य: gerundive)

• कायक्लेशात्: from bodily mortification
• कायक्लेशात्: Hetu/Apadana (Cause/Source/हेतु/अपादान)
• Type: Noun
• Root: काय-क्लेश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (कायस्य क्लेशः)

• विशुद्धिता: purification
• विशुद्धिता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विशुद्धिता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

Speaker

Skanda (deduced from Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya narrative style)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A contrast tableau: on one side, a figure attempting harsh penance (emaciated, sun-exposed); on the other, a calm devotee offering simple service and remembrance—light falls on the latter, indicating true śuddhi without kāya-kleśa.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Spiritual purity is not equated with harsh bodily suffering; practice should align with one’s proper method and capacity.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No named site appears; the verse continues a doctrinal instruction within the tīrtha-māhātmya chapter.

What ritualistic prescription is mentioned?

It discourages bodily-mortification-based tapas and indicates that the dvādaśākṣara is not the prescribed mantra for all categories implied by the context.