Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 15

Devanagari script

गृहाश्रमपरित्यागी बाह्या श्रमनिषेवकः । चातुर्मास्यं हरिप्रीत्यै न मातुर्जठरे शिशुः

Transliteration

gṛhāśramaparityāgī bāhyā śramaniṣevakaḥ | cāturmāsyaṃ hariprītyai na māturjaṭhare śiśuḥ

Translation

جو گِرہست آشرم کو چھوڑ کر بیرونی ریاضتوں کی سختی اختیار کرے، اور ہری کی خوشنودی کے لیے چاتُرمَاسیہ کا ورت رکھے، وہ ماں کے پیٹ میں پھر سے شیر خوار نہیں بنتا۔

Word by Word

• गृहाश्रमपरित्यागी: one who has renounced the householder-āśrama
• गृहाश्रमपरित्यागी: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गृह (प्रातिपदिक) + आश्रम (प्रातिपदिक) + परित्यागिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन; समासः—गृहाश्रमस्य परित्यागी (षष्ठी-तत्पुरुष)

• बाह्यः: external/outward
• बाह्यः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: बाह्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्

• श्रमनिषेवकः: one who practices toil/austerity
• श्रमनिषेवकः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: श्रम (प्रातिपदिक) + निषेवक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—श्रमं निषेवते इति (द्वितीया-तत्पुरुष)

• चातुर्मास्यम्: the Cāturmāsya observance (four-month vow)
• चातुर्मास्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: चातुर्मास्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन

• हरिप्रीत्यै: for the pleasure of Hari
• हरिप्रीत्यै: Sampradana (सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक) + प्रीति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (Dative/4th), एकवचन; समासः—हरेः प्रीतिः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• न: not
• न: Sambandha (सम्बन्ध/negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्यय (negative particle)

• मातुः: of the mother
• मातुः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन

• जठरे: in the womb/belly
• जठरे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: जठर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन

• शिशुः: a child/infant
• शिशुः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शिशु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Skanda (deduced from Nāgara-khaṇḍa Tīrthamāhātmya instructional tone)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A former householder leaves home, takes staff and waterpot, practices austerities during the four months, worshiping Hari; a symbolic broken chain of rebirth and a closed womb-lotus indicate cessation of re-embodiment.

Characters & Entities

• Hari

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Vow-observance offered in devotion (to Hari) and strengthened by austerity is praised as leading beyond rebirth.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is stated; the focus is on the soteriological fruit of Cāturmāsya-bhakti.

What ritualistic prescription is mentioned?

Observing Cāturmāsya as a devotional vow for Hari, with renunciation and austerity.