Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 13

Devanagari script

प्रत्यहं संकुचत्यस्य क्षुत्पिपासादिकः श्रमः । स योगी नियमी नित्यं हरौ सुप्ते विशिष्यते

Transliteration

pratyahaṃ saṃkucatyasya kṣutpipāsādikaḥ śramaḥ | sa yogī niyamī nityaṃ harau supte viśiṣyate

Translation

روز بہ روز اُس کے لیے بھوک، پیاس وغیرہ سے پیدا ہونے والی تھکن کم ہوتی جاتی ہے۔ ایسا باقاعدہ یوگی—ہمیشہ ضبطِ نفس والا—چاتُرمَاسیہ میں، جب ہری کے سوئے ہونے کا کہا جاتا ہے، خاص طور پر ممتاز ہو جاتا ہے۔

Word by Word

• प्रति-अहम्: every day
• प्रति-अहम्: Kriya-vishesana (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रति (अव्यय) + अहन् (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-समास; क्रियाविशेषण (adverb)

• संकुचति: contracts, diminishes
• संकुचति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्+कुच् (धातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन

• अस्य: of this (person)
• अस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक; षष्ठी (6th), एकवचन; सर्वनाम

• क्षुत्-पिपासा-आदिकः: such as hunger and thirst, etc.
• क्षुत्-पिपासा-आदिकः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: क्षुत् (प्रातिपदिक) + पिपासा (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (श्रमस्य)

• श्रमः: fatigue, exertion
• श्रमः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: श्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा (1st), एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• योगी: a yogin
• योगी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: योगिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा (1st), एकवचन

• नियमी: self-restrained, disciplined
• नियमी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नियमिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण

• नित्यं: always
• नित्यं: Kriya-vishesana (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: नित्य (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् क्रियाविशेषण (adverb)

• हरौ: in/with Hari (Viṣṇu)
• हरौ: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सप्तमी (7th), एकवचन

• सुप्ते: when (he) is asleep
• सुप्ते: Adhikarana (Locative absolute/सति-सप्तमी)
• Type: Adjective
• Root: सुप्त (स्वप्-धातोः क्त, कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सप्तमी (7th), एकवचन; सति-सप्तमी (locative absolute)

• विशिष्यते: excels, is distinguished
• विशिष्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि+शिष् (धातु)
• Form: लट् (Present), आत्मनेपद; प्रथमपुरुष, एकवचन

Speaker

Narrator (contextual; within Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A disciplined yogin in a simple āśrama near a temple or river, taking minimal food/water, seated in meditation; monsoon clouds suggest Hari’s ‘sleep’ season; the yogin’s aura brightens as bodily strain recedes.

Characters & Entities

• Hari (Viṣṇu)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Steady self-discipline reduces bodily afflictions and makes one spiritually distinguished, especially in sacred seasons like Cāturmāsya.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This verse emphasizes Cāturmāsya discipline within the Tīrthamāhātmya context; no single named tīrtha is specified in this line.

What ritualistic prescription is mentioned?

Observance of niyama (restraints) and yogic discipline during the period of Hari’s sleep (Cāturmāsya).